Walka o kredyt
Początek lat dwudziestych to lata zmagania się młodego państwa z kryzysem ekonomicznym i drożyzną. W 1925 roku władze starostwa pisały o lichwie w handlu. Cukier kosztował 1,21 zł za kilogram, jajko 25 groszy, masło 6,70 zł za kilogram, mięso wieprzowe było po 1,90 zł, a słonina po 2,90 zł za kilogram (tłuszcze były droższe od mięsa, którego jedzono wówczas mało). Kilogram świec kosztował 2,10 zł, mydła 2,80 zł Ziemniaki były po 10 gr, cebula po 50 gr, a chleb po 44 gr za kilogram.
Władza starała się regulować ceny, które jednak wciąż rosły. W 1927 roku chleb kosztował w Chmielniku 63 gr za kilogram, słonina 4,25 zł, schab i boczek – 3 zł. Kiełbasa krakowska i salceson były po 4,25 zł, szynka po 5,50 zł. Wołowina kosztowała 2,10 zł za kilogram, a koszerna – dla Żydów – 2,20 zł.
Po 1928 roku nastał czas kryzysu gospodarczego – bardzo trudny dla handlu, kupiectwa i rzemiosła. Powszechnym problemem stał się brak kapitału. Wiele małych firm mogło przetrwać tylko dzięki niewielkim pożyczkom na zakup towarów, surowców i materiałów. W Chmielniku przez cały okres międzywojenny powstawały nowe banki i kasy będące spółdzielniami pożyczkowymi obracającymi wkładami swoich członków. Inicjatywy te równie często szybko upadały z braku środków obrotowych. W 1930 roku starosta stopnicki informował władze województwa o katastrofalnym położeniu chmielnickiego rzemiosła i handlu i ciężkim kryzysie z powodu stagnacji gospodarczej i braku kredytu. Odbijało się to na budżecie miasta. W 1930 roku obniżono o 50 procent opłaty za stragany oraz opłaty targowe.
W rozwiązywaniu problemów finansowych kupców i rzemieślników żydowskich bardzo duże znaczenie miała instytucja dobroczynna gminy wyznaniowej, udzielająca pożyczek potrzebującym. Stowarzyszenie to nazwane kasą pożyczek bezprocentowych „Gemiłus Chesed” miało bardzo długą tradycję. W Chmielniku kupcy i rzemieślnicy podjęli inicjatywę jego rejestracji w roku 1927. W opinii starosty Plenkiewicza było to bezcelowe, chociaż podano, że celem działania kasy miało być udzielanie bezprocentowych pożyczek dla zubożałej ludności żydowskiej w przypadku trudności życiowych spowodowanych wypadkami losowymi czy klęskami żywiołowymi. Wśród założycieli kasy w Chmielniku byli żydowscy kupcy i rzemieślnicy: Josek Kohn, Icek Płuciennik, Jankiel Frydman, Joel Unger, Maks Rejfisz, Chil Leszman, Bencjon Wiśnicki, Chaim Mortyn, Majer Sametband, Dawid Tyzon.
Starosta wydał negatywną opinię, bowiem wśród założycieli kasy znaleźli się aktywni działacze polityczni. Płuciennik i Frydman należeli do Poalej Syjon Lewicy; Leszman, Tyzon i Samentband do Związku Rzemieślników Żydowskich, a Joel Unger do Związku Drobnych Kupców. Maks Rejfisz był działaczem biblioteki żydowskiej i podejrzewano go o działalność w Komunistycznym Związku Młodzieży Polskiej. Ponieważ jednak kasy „Gemiłus Chesed” traktowano jako organizacje pożyteczne zajmujące się działalnością charytatywną i władze nakazywały ich rejestrację, wojewoda kielecki stowarzyszenie w Chmielniku zarejestrował 6 maja 1927 roku. W 1929 roku stowarzyszenie, którym kierował Wólf Wajnryb, miało już 78 członków.
Kasa, która miała wsparcie także z gminy wyznaniowej, udzielała pożyczek przeznaczanych nie tylko na odbudowę warsztatów pracy zniszczonych przez działania wojenne lub klęski żywiołowe, ale również w celu podtrzymania bytu gospodarczego warsztatów zagrożonych na skutek przesilenia gospodarczego jak również z powodu śmierci lub choroby właścicieli.
Kasy „Gemiłus Chesed” mogły otrzymywać subwencje gminy wyznaniowej w określonej wysokości: przy budżecie do 10 tys zł – 4%, do 25 tysięcy złotych – 3 % do 50 tysięcy – 2%, do 100 tysięcy i powyżej – 1 % budżetu.
W 1935 roku „Gemiłus Chesed” w Chmielniku miało 102 członków, było pod wpływem Agudy, kierował nim Lejbuś Pasternak, członek zarządu gminy wyznaniowej i Rady Miejskiej.
Inny niż, raczej dobroczynny charakter „Gemiłus Chesed”, miały instytucje kredytowe zakładane przez przemysłowców, kupców i rzemieślników. W Chmielniku prób założenia banków i kas było wiele, jednak często kończyły się one niepowodzeniem.
W 1922 roku powstała Spółdzielcza Kasa Kredytowa. Nie podjęła działalności i została rozwiązana w 1930 roku. Miała 15 członków założycieli. Należeli do niej m.in. Moszek Lejb Fastag, Abram Aron Prajs, Moszek Apfelbaum, Wólf Wajnryb, Jankiel Płuciennik, Majloch Mendrowski i Majer Lemburg. Celem było udzielanie pożyczek i finansowanie zakupów surowca, narzędzi i maszyn. Udział ustalono na 1 tysiąc marek polskich.
Także w 1922 roku Bank Kupiecki Spółdzielczy w Chmielniku założyli: Abram Preis, Herman Leszman, Motel Mincberg, Janos Sztrauch, Moszek Lemberg, Moszek Pasternak i Dawid Josek Zylberberg. Spółdzielnia powstała w celu podniesienia stanu ekonomicznego i udzielania kredytu członkom. Bank miał własny telefon międzymiastowy, ale z powodu inflacji i braku kapitału w 1923 roku został rozwiązany.
Także w1923 roku powstał Bank Handlowo–Przemysłowy – spółdzielnia z odpowiedzialnością udziałami. Na zebranie założycielskie przyszło 12 osób, m.in., Isachar Kanencuker, Abraham Aron Prajs, Mordka Josek Mincberg, Dawid Zalcman, Szlama Silberberg, Chaskiel Lemberg, Pinkus Mentlik, Chuna Wilczyk i Chana Lewkowicz. Udziały były po 5 zł, budżet w 1923 roku wyniósł tylko 2450 zł, jednak bank rozwijał się. W 1929 roku miał już 153 członków. W obrocie było 31 tys. zł, a roczny zysk wyniósł tylko 22 zł, 69 gr. Likwidacja banku z powodu kryzysu gospodarczego i braku środków obrotowych nastąpiła w 1932 roku. W banku działali wtedy m.in. Lejzor Zrycki i Aba Kalisz.
W czerwcu 1924 r. powstał Bank Dyskontowy. Jego założycielami byli Mojżesz Fajngold, Abraham Sztrauch, Jonasz Sztrauch, Dawid Ejzykowicz, Szlama Zunszajn, Josef Solnik, Abraham Garncarski, Bernard Fajngold, Lejzor Żelaźnik i Beniamin Zunszajn. Udziały ustalono na 25 zł. Bank miał udzielać pożyczek do 800 zł, którą to kwotę podwyższono w 1928 roku do 1200 zł, a w 1931 roku do 2 tys. zł. Bank zgromadził kapitału udziałowego 5.625 zł, ale z powodu zbyt małej liczby członków i małej liczby udziałów, upadł w 1932 roku.
Bank Kredytowo–Spółdzielczy założyli w czerwcu 1928 roku: Josek Działowski, Abram Fisz, Zucher Wajsbrot, Szlama Pasternak i Dawid Josek Zylberberg. Zapisało się 36 członków. Udział wynosił 25 zł, który można było wpłacić w 10 częściach w ciągu 20 miesięcy, co świadczy o braku kapitału, biedzie udziałowców i potrzebie istnienia takich kas kredytowych.
Z braku przychodów bank rozwiązano w 1934 roku.
Taka liczba inicjatyw spowodowana była dużym rozbiciem społecznym i brakiem możliwości porozumienia między różnymi grupami interesów. Każdy z zakładanych w Chmielniku banków związany był z inną grupą polityczna i każdy ogłaszał się w innym piśmie żydowskim. To robicie powodowało, że 25 czerwca 1932 roku własną kasę zaliczkową postanowili założyć żydowscy rzeźnicy. Na zebranie założycielskie przyszło 21 członków. Szaja Mortyn wyjaśnił zebranym, że kryzys stwarza dla rzeźników specjalne trudności z powodu braku gotówki i z powodu tego staje się niezbędne stworzenie kasy zaliczkowej. Inicjatywę rzeźników poparła Rada Miejska. Członkami kasy, w której udziały wynosiły po 5 złotych od jednego zatrudnionego, mogli być tylko członkowie Cechu Rzeźników Żydów w Chmielniku. Zadaniem kasy stało się udzielanie krótkoterminowych i długoterminowych pożyczek na pokrycie potrzeb związanych z zakładaniem i utrzymaniem warsztatów pracy.
Jednak i ta kasa pożyczkowa nie dysponowała wystarczającym kapitałem.
Mimo, iż kapitału w Chmielniku było bardzo mało, przedsiębiorcy i kupcy potrafili opodatkować się, by osiągnąć wspólny cel. Tak było w przypadku brukowania ulicy Mielczarskiego. Zapłacili za roboty przedsiębiorcy i handlowcy najczęściej korzystający z drogi przy przewozie towarów, proporcjonalnie do tego jak dużo towaru wożą.
6781 złotych zebrali:
Caleł Mały i Majer Bugajski - Mielczarskiego 7,
Chaim Blank – Plac Kościuszki 3,
Moszek Fajngold – Rynek 4,
Borek i Lejbuś Kaufman – Kielecka 7 i 9,
Szaja Szmul Margules – Plac Kościuszki 3,
Alter Ogniewicz – Marszałka Piłsudskiego 22,
Icek Kaufman – Rynek 17,
Jankiel Kaufman – Marszałka Piłsudskiego 5,
Jankiel Wiśnicki – Żeromskiego 5,
Josek Klajman – Starobuska 16,
Herszel Wajnberger – Kielecka 7,
Moszek Buchbinder – Bednarska 14,
Rachmil Hanc – Plac Kościuszki 5,
Pinkus Wygodny – Marszkałka Piłsudskiego 13,
Aba Kalisz – Bednarska 30,
Szmul Klajman – Szydłowska 27,
Majloch Mendrowski – Joselewicza 5,
Moszek Tarkieltaub – Szydłowska 21,
Dora Rubin – Mickiewicza 3,
Szaja Klajman – Szydłowska 27,
Josek i Majer Morowicz – Niecała 4,
Symcha Wygodny – Marszałka Piłsudskiego 16,
Boruch Goldlist – Pińczowska 16,
Moszek Majer Solarz – Rynek 12,
Moszek Wajsberg – Sienkiewicza 1,
Josek Strosberg – Marszałka Piłsudskiego 4,
Szmul Miedziogórski – Ogrodowa 3,
Abram Frydman – Ogrodowa 5,
Jankiel Moszkowicz – Poprzeczna 3,
Wólf Mapa – Sienkiewicza 16,
Berek Mapa – Ogrodowa 3,
Abram Drukarz – Bednarska 17,
Majer Rozenbaum – Pińczowska 10,
Jankiel Wajnsberg – Rynek 12,
Moszek Zalcman – Kielecka.
