BĘDZIN

Miasto położone nad rzeką Czarną Przemszą na pograniczu Małopolski i Śląska. Prawa miejskie uzyskało w 1358 r. Będzin w środowisku żydowskim zwano niekiedy „Jerozolimą Zagłębia”. Ludność ży­dowska zaczęła się tu osiedlać już w XVI wieku. Będziń­ski kahał ukształtował się około 1564 r. Wzniesiono drewnianą synagogę i założono cmentarz usytuowany poza murami miasta. W połowie XVIII w. wybudowa­no drugą synagogę i założono cmentarz na Górze Zamkowej. Aż do upadku I Rzeczypospolitej Żydzi będzińscy podlegali władzy króla i jemu płacili podat­ki. W 1583 r. dostali przywilej zezwalający na osiedlanie się w obrębie murów miasta i prowadzenia rze­miosła i handlu. Przywilej ten potwierdzony został przez królów: Władysława IV, Michała Korybuta Wiśniowieckiego, Jana III Sobieskiego, Augusta III i Sta­nisława Augusta Poniatowskiego.

 

W pierwszych latach XIX w. w gminie będzińskiej mieszkało 453 Żydów, co stanowiło 37,7% ogółu mieszkańców, w 1849 r. było 2169 Żydów, czyli 54,7% wszystkich zamieszkałych. Rozwój przemysłu w Za­głębiu Dąbrowskim w XIX w. znacznie powiększył liczbę ludności żydowskiej, która szukała tu zatrudnienia, ale jak pisze Bina Garncarska-Kadary: „...do­stęp do pracy w kopalniach i hutach tego okręgu dla żydowskiego robotnika był na ogół zamknięty, nawet gdy przedsiębiorcami byli Żydzi”. Zajęto się więc obsługą przedsiębiorstw.

 

W 1897 r. w Będzinie zamieszkiwało 10.839 Żydów, co stanowiło 45,8% mieszkańców. Stawiało to gminę będzińską na 7. miejscu wśród największych gmin w Królestwie Polskim. Żydzi będzińscy żyli głównie z handlu. Bogata burżuazja angażowała się w rozwój przemysłu, głównie spożywczego, metalowego oraz górnictwa. Dominowali jednak Żydzi biedni. Lejba Hassenberg tak wspomina Będzin, w którym się wychował: „Żydzi budowali Będzin, rozwijali go i po­większali. Od wielu pokoleń zakorzenieni i wrośli w tę ziemię, włożyli w nią swe siły i mienie, zapał i umiejętności. Miasto pełne czynu, życia, twórczości, bogate w cenne przymioty, miasto o wspaniałych wymiarach i wzniosłych ambicjach. Żydowska ludność kochała je, kochała swą ziemię rodzinną...”.

 

W latach 20. XIX w. do gminy będzińskiej należeli Żydzi z Będzina, Modrzejowa, Dąbrowy, Gołonogu, Grodźca, Czeladzi, Niwki, Okradzionowa i Zagórza.

 

Od połowy XIX wieku zaczęły się odrywać od gminy będzińskiej poszczególne ośrodki i tworzyć własne gmi­ny: Modrzejów 1866 r., Sosnowiec 1896 r., Dąbrowa Górnicza 1910 r., Czeladź 1912 r. i Strzemieszyce 1928 r.

 

Jak wynika z pracy „Żydzi w Zagłębiu Dąbrowskim i okolicy” w XIX w. rabinami w Będzinie kolejno byli: Menachem Nachum Rozynes, Herszel Rozynes, Bo­ruch Hercygier, Mendel Erlich, Hara Jochym Langfus, Dawid Schlesinger, Majer Englart, Icek Kimelman, Joszua Telner.

 

W wiek XX gminę będzińską wprowadził rabin Baruch Graubard (1893-1913). Zatrudniano również podrabina, kantora, nauczyciela i szamesa. Gmina była właścicielem synagogi, domu modlitw, mykwy, rzeźni rytualnej, budynku Zarządu oraz dwóch do­mów mieszkalnych. Pod opieką gminy znajdowało się 28 chederów, Talmud Tora i dwie szkoły średnie. W 1901 r. założono Towarzystwo Dobroczynności, któ­re utrzymywało dwa przedszkola, sierociniec, dom starców i tzw. tanią kuchnię. W osiem lat później zało­żono stowarzyszenie Linas Chacholim, prowadzące zakład położniczy i dom starców. W roku 1913 zmarł rabin B. Graubard. Z wyborami czekano rok.

 

Okres I wojny światowej nie był łatwy dla ludności. Wiele zakładów zawiesiło produkcję - jak Będzińska Walcownia Cynku. Wkradały się bieda, głód, choroby. Obawa przed tyfusem sprawiła, że okupanci niemieccy prowadzili przymusowe odwszawianie. Akcją objęto głównie Żydówki, które nosiły peruki.

 

Podupadającą gospodarkę ratowano tworząc różne organizacje. W 1915 r. założono Stowarzyszenie Właś­cicieli Domów i Placów, w 1916 r. Związek Właścicieli Piekarń oraz Związek Rzemieślniczy. Na dostawach do wojska fortuny zbili nieliczni, jak Dawid Erlich.

 

W czasie I wojny powstała Aguda, która posiadała znaczne wpływy w gminie. Jej siedziba znajdowała się przy ul. Małachowskiego, a prezesami byli, m.in., Mendel Szpiro (1921) i Szejnberg (1927). W1921 r. bę­dziński oddział liczył 625 członków. Mocno podkre­ślili Żydzi swoją pozycję w wyborach do Rady Miejskiej. Gdy Polacy odmówili równego podziału mandatów Żydzi przystąpili do wyborów ze swoimi listami i wygrali. Przewodniczącym Rady został dr Salomon Weinzieher.

 

Według spisu z 1921 r. w Będzinie było 17.298 Ży­dów, co stanowiło 62,1% ludności miasta, w dziesięć lat później zamieszkiwało tu 21.625 Żydów, to jest 45,4%. W momencie wybuchu II wojny światowej lud­ność żydowska miasta liczyła 27.396, czyli 49, 8%.

 

W okresie dwudziestolecia międzywojennego lud­ność żydowska Będzina miała liczący się udział w roz­woju przemysłu: metalowego, chemicznego i spożywczego. Natomiast wśród rzemieślników główne grupy stanowili krawcy i szewcy. W handlu detalicznym dominowały sklepy branży spożywczej i odzieżowej. Wyznawcy judaizmu w mieście trudnili się również prowadzeniem hoteli, restauracji, herbaciarni i jadłodajni. Ubodzy stanowili w gminie ponad 50%, bogaci 4% - 5%.

 

W okresie dwudziestolecia międzywojennego roz­winął się w Będzinie żydowski ruch kulturalny, towa­rzyski, sportowy. Był także Będzin ważnym ośrod­kiem żydowskiej prasy. Ukazywały się tu, m.in.: „Zagłember Cajtung”, „Dos Jidisze Wochenblat”, „Najer Areiter Weg”, „Undzer Fołksblat”, „Undzer Ruf”, „Zagłember Lebn”.

 

Środowisko Żydów będzińskich miało swojego posła. Był nim w latach 1919-1927 dr S. Weinzieher. Dość dobrze reprezentowana była ludność żydowska w Radzie Miejskiej. W 1921 r. miała 21 radnych, w ko­lejnych wyborach 11, w wyborach roku 1932 - 17, w 1934 r. - 15 i tyleż w 1939 r.

 

W 1914 roku rabinem miasta został Fiszel Zielman Graubard, ale nie został zatwierdzony przez admini­strację państwową z powodu braku wymaganego wie­ku do objęcia urzędu. W zaistniałej sytuacji rabinem został Hersz Henoch Lewin. W 1922 r. zatwierdzony został przez władze polskie, po wykazaniu się dobrą znajomością języka polskiego. Stanowisko pełnił do 1936 r. Po jego śmierci wakujące stanowisko objął rabin katowicki Kalman Mordechaj Chameides.

 

W 1925 r. pobory H. H. Lewina wynosiły 12.000 zł rocznie, ale się zrzekł innych dochodów. W tymże roku dochód z rzezi został zaplanowany na 58.000 zł. Ministerstwo Wyznań stało na stanowisku, że powin­no być 120.000 – 130.000 zł. W 1926 r. Rada chciała zmniejszyć rabinowi wynagrodzenie do 9000 zł, ale sprzeciwiły się temu władze państwowe. Polecono natomiast obniżyć pobory nauczycielom do 2400 zł, motywując to faktem, że mniejsze pobory mają nauczyciele szkół państwowych. Cięcia budżetowe dotknęły też wdowę po rabinie, która otrzymywała rentę w wysokości 3825 zł, plus komorne 500 zł. Decy­zję obniżenia renty motywowano faktem, że jest samotna.

 

Jak pisze Władysław Jaworski: „W składzie organów władzy gminy żydowskiej (Rada i Zarząd) w latach 1918-1939 dominowali ortodoksi przy stosunkowo małym udziale syjonistów”. Spis wykonany na potrzeby Urzędu Wojewódzkiego w Kielcach wykazuje, że własnością gminy były: synagoga, dom modlitw, łaź­nia, rzeźnia i cmentarz. Gmina żydowska dysponowa­ła też bet hamidraszem, budynkiem dla Zarządu i Rady, szpitalem, rzeźnią drobiu, chederami i trzema cmentarzami - przy ul. Zawale, Sieleckiej i Podzam­cze, z których tylko jeden był czynny. Pochówkami zajmowało się Bractwo Pogrzebowe. Budynek Zarządu gminy znajdował się przy placu 3-go Maja 5. Każdego grudnia wykładano tu listę składek i projekt budżetu. Składką objęto 1951 osób, które powinny wpłacić 63.000 zł. Ich wysokość wahała się od 5 zł do 1500 zł. Pierwszą płaciło 756 osób, tę ostatnią 2 podatników. Jakimi kryteriami się posługiwano trudno orzec. Księ­garz Naftali Alter miał zapłacić 10 zł, współwłaściciel składu aptecznego Chaskiel Borzykowski 10 zł, Jakub Erlich - właściciel cegielni - 40 zł, urzędnik Izaak Brajdo 100 zł, Zyskind Dancingier - właściciel składu aptecznego - 10 zł. W 1924 r. Ministerstwo Wyznań zwróciło uwagę, że podatnicy mogą reklamować wyso­kość składek gminnych i należy to uznać.

 

Jak wykazywały kolejne wizytacje prowadzone przez Starostwo Powiatowe nigdy nie udało się Zarzą­dowi uporządkować „Ksiąg Wieczystych" nieruchomości gminy. Kontrola przeprowadzona w 1930 roku ustaliła, że gmina liczy 21.431 dusz. Z rzezi uzyskano tylko 80.788 zł, to jest niecałe 50% planowanej sumy. Zaległości ze składek wyniosły ponad 169.636 zł. W efek­cie nie wypłacono wszystkich poborów. Dług w Ban­ku Kupieckim wynosił 5258 zł. Końcowa konkluzja brzmiała: brak nadzoru.

 

W skład Rady gminy w 1932 r. wchodzili: Jakub Gutman - przewodniczący, członkowie: H. M. Blumenfrucht, K. Liwera, B. Pelc, G. Rachnic, B. Rembiszewski, Ch. Szajn, I. M. Szemberg, J. Szwajcer, Sz. Wajnsztok, a do Zarządu: Aron Liwer - przewod­niczący, członkowie: L. Borzykowski, Sz. Plesner, L. Buchwalc. Sekretariatem kierował I. Frejlich.

 

W1932 r. zamierzano uzyskać w budżecie wpływy na sumę 360.407 zł, w tym:

 

Ze składek gminnych bieżących i zaległych - 204.644 zł

Rzezi - 84.200 zł

Innych źródeł - 71.563 zł

 

Rozchód kształtował się następująco:

Pobory roczne rabina - 12.000 zł

Inwestycje - 182.358 zł

Subsydia - 11.063 zł

Na pomoc biednym - 19.500 zł

Inne sprawy - 82.476 zł

 

W 1932 r. rzezacy Sz. Glajtman, B. Makower, A. Gerlica zarabiali rocznie po 6623 zł każdy. Tyle samo dostawał emerytowany rzezak I. M. Frajberg.

 

Bardziej szczegółowe dane mamy odnośnie budże­tu z 1933 roku. Okazuje się, że gmina miała olbrzymie zaległości w ściąganiu składek. Za 1924 r. - 980 zł, 1925 r. - 3538 zł, 1926 r. - 1632 zł, 1927 r. – 20.676 zł, 1928 r. – 36.398 zł, 1929 r. -18.628 zł, 1930 r. -13.610 zł. Do płacenia składek zobligowano w 1933 r. 1951 głów rodzin, zwolniono 3277.

 

Ze składek zamierzano pozyskać - 75.200 zł

Uboju bydła i drobiu - 84.000 zł

Miejsc siedzących w synagodze - 4000 zł

Czytania Rodału - 600 zł

Miejsc w bet hamidraszu - 600 zł

Czytania Rodału w bet hamidraszu - 600 zł

 

Z łaźni zamierzano uzyskać 5360 zł, od magistratu na opłatę pogrzebów 3627 zł, od Banku Kupieckiego 5058,48 zł. Dochodziła darowizna J. Herszkopfa 3000 zł i Żydowskiego Towarzystwa Dobroczynności 6000 zł.

 

Rozchody:

Pobory roczne rabina H. H. Lewina - 12.000 zł

Pobory podrabina Sz. Telnera - 5900 zł

Nauczyciela religii H. B. Frydberga - 5000 zł

Nauczyciela religii D. Lipcyca - 4800 zł

Rabina miasta Czeladzi L. H. Loewenthala - 5000 zł

Szamesa L. Grynbauma - 2100 zł

Renta wdowia po rabinie - 4600 zł

Renta wdowia po nauczycielu - 3000 zł

Na lokal rabinatu - 600 zł

Opłata mieszkania dla wdowy po rabinie - 1064 zł

Oświetlenie budynku rabinatu - 150 zł

Opał, woda, sprzątanie - 360 zł

Pobory kantora bet hamidraszu L. Piotrowskiego - 2000 zł

Pobory szamesa M. Wajntropowa - 1800 zł

Za wykłady religijne dla A. Zafira - 120 zł

 

Pobory rzezaków: Sz. Glajtmana, B. Makowera, A. Gerlica po 8500 zł każdy, wierników: L. Frajberga 3000 zł, Sz. B. Lewowicza 3600 zł, I. M. Frydmana 2400 zł, Ch. D. Langfusa 2400 zł, kontrolera J. Wekselmana 3300 zł.

 

Grabarz F. Przetacki zarabiał 2400 zł, pomocnik grabarza J. Antoniak 1200 zł, dozorca cmentarza J. Prasałek 360 zł, pomocnicy przy pogrzebach: L. Gdański 2600 zł, H. Goldberg 1500 zł, Sz. D. Zandberg 1700 zł, Ch. Pfefer 600 zł, L. Bryn 600 zł, L. Rozenblat 600 zł, B. Goldman 600 zł. Generalnie można przyjąć, że pobory były wysokie.

 

Gmina subsydiowała: Talmud Torę kwotą 5000 zł, Gimnazjum Fürstenbergów 3600 zł, Jesodej Hatorę 3600 zł, Bejs Jakow 12 000 zł, dożywianie dzieci w Talmud Torze 600 zł, jesziwę w Lublinie 300 zł, jesziwę w Będzinie 200 zł, Karen Kajemet 500 zł, Stowarzysze­nie Chyzyk Hadas 200 zł, Linas Hacholim (przytułek dla położnic) 1000 zł, schronisko dla starców 1000 zł, Ceire Miszmore Cholim 500 zł, koszerne jedzenie dla żołnierzy 1200 zł, koszerne jedzenie dla więźniów 1000 zł, żydowski szpital w Sosnowcu 100 zł, Polski Czerwony Krzyż 50 zł, Tanią Kuchnię 200 zł.

 

W latach 1918-1939 nastąpił w Będzinie rozwój różnego rodzaju stowarzyszeń. Z 16 oficjalnie zareje­strowanych przez władze państwowe część związana była z gminą, w tym: Żydowskie Stowarzyszenie Wzajemnej Pomocy, Towarzystwo Pomocy Biednym i Chorym Żydom Linas Hacholim, Żydowskie Stowarzyszenie Pomoc Biednym Matbysz Arumin, Stowarzyszenie Gemiłus Chesed, Żydowskie Stowarzy­szenie Dobroczynności, Żydowskie Stowarzyszenie Udzielania Pomocy Biednym Dziewczętom, Będziń­skie Żydowskie Stowarzyszenie Wzajemnej Miłości Braterskiej Ahawath Achis, Towarzystwo Pomocy Biednym Żydom Ahawas Achim, Będzińskie Żydow­skie Stowarzyszenie Wzajemnej Pomocy Ezra Menechem Awelin oraz Stowarzyszenie Talmud Tora.

 

W Będzinie działały cztery szkoły religijne: Bejs Ja­kow, Jesodej Hatora, Talmud Tora i Mizrachi. Chlubą oświaty będzińskiej było koedukacyjne Gimnazjum Hebrajskie im. Szymanostwa Fürstenbegów. Przy gimnazjum istniała 6-klasowa szkoła podstawowa. Część młodzieży, głównie dzieci inteligencji, uczęszczała do polskich szkół średnich.

 

Będzin był liczącym się ośrodkiem kulturalnym. Tu przebywał przez pewien czas znany poeta Chaim Nachman Bialik, malarze Izak Lisze i Roman Baum, graficy Marian Malina i Jacob Zim, muzycy Samuel Szpilman i Władysław Szpilman, poeci Samuel Cygler i Stanisław Wygodzki.

 

Sporządzony dla Urzędu Wojewódzkiego wykaz z 1938 r. wskazuje, że wartość majątku ruchomego gminy szacowana była na przełomie lat 1937-1938 na 67.300 zł, nieruchomego na 209.961 zł. Zadłużenie gminy sięgnęło niebagatelnej, jak na ówczesne czasy, sumy 133.033 zł.

 

We władzach gminy wiatach 1938-1939 dominowali zwolennicy Agudy - 45% i Mizrachi - 33%, po 11% przypadło Syjonistom Ogólnym i Poalej Syjon.