RADOM

Osada targowa, następnie miasto położone na sta­rym szlaku handlowym z Rusi i Litwy do Małopolski i na Śląsk. Lokowany w 1350 r., znajduje się 100 km na południe od Warszawy - nad rzeką Radomką.

 

Radom jako miasto królewskie należało do tych nie­licznych ośrodków, które posiadały od roku 1724 przy­wilej de non tolerandis Judaeis. Wyrokiem sądu z 1743 r. nie tylko zabroniono Żydom na terenie Radomia za­mieszkiwać, ale i handlować; z wyjątkiem jarmarków, które odbywały się w czasie obrad Komisji Skarbu Ko­ronnego. Ludność żydowska mieszkała wyłącznie w obrębie jurysdykcji starościańskiej. Założony w 1831 r. cmentarz epidemiczny o pow. 2,5 ha położony we wschodniej części miasta w 1846 r. został przeznaczony na grzebalny i tu chowano zmarłych Żydów. Poszerzo­no go w latach 1902 i 1911, wtedy też otoczono go mu­rem. W 1847 r. wzniesiono szpital żydowski, zaś w 1884 r. synagogę wykonaną z łamanego kamienia i cegły, tyn­kowaną zaprawą wapienną i pokrytą blachą. Do jej bu­dowy przyczynili się mocno Żydzi warszawscy przeka­zując spore środki pieniężne. Pod koniec XIX w. mieszkało w Radomiu 11.277 Żydów, co stanowiło 37,6% ogółu mieszkańców. W 1908 r. założono jesziwę, a 1913 r. dom starców. Sławę miastu przynieśli dwaj ra­bini - Samuel Mohilewer i Smycha Treistman.

 

Chociaż od reform Aleksandra Wielopolskiego z 1862 r. i deklaracji Rządu Narodowego ze stycznia 1863 r., zapewniono Żydom równouprawnienie i możliwość zamieszkania na terenie całego miasta, to dawało się zauważyć jej koncentrację w dwóch punk­tach. Pierwszy, to tzw. stare miasto, czyli rynek i ulice: Wałowa, Reja, Mirecka, Mleczna, Starokrakowska, Mariacka, Bóżnicza, Przechodnia, Pereca, Rwańska. Drugie skupisko to dzielnica Glinice, a tu ulice: Dol­na, Złota, Kośna, Staroopatowska, Fabryczna, Głowa­ckiego, Kwiatkowskiego.

 

I wojna światowa osłabiła ekonomicznie Radom, mimo to środowisko żydowskie nie przestało popie­rać oświaty i kultury. M. in. Majer Bałaban otworzył kurs metodyczny dla nauczycieli chederów, które dominowały w szkolnictwie żydowskim. Pod koniec I wojny światowej rozwinęły się biblioteki żydowskie. Staraniem Józefa Temersona w 1917 r. powstało naj­pierw gimnazjum męskie, a rok później podobne gimnazjum żeńskie. Do prowadzenia szkół powołano Towarzystwo Przyjaciół Wiedzy. Przychodząca tu młodzież rekrutowała się z trzech żydowskich szkół powszechnych. Od roku szkolnego 1928/1929 na ba­zie obu szkół utworzono ośmioklasowe gimnazjum koedukacyjne.

 

W momencie wojny polsko-bolszewickiej rabin Chil Kestenberg łącznie z Zarządem gminy podpisał „Odezwę do ludności żydowskiej”, w której nawoływano: „Stańcie wszyscy w szeregach Armii. Podpisuj­cie masowo pożyczkę Odrodzenia. Złóżcie hojne dat­ki na rzecz Czerwonego i Białego Krzyża”. Zarząd gminy zamówił też uroczyste nabożeństwo w synago­dze z okazji plebiscytu na Górnym Śląsku.

 

Radom w okresie międzywojennym był liczącym się ośrodkiem przemysłowym, gdzie wielu Polaków i Żydów szukało zatrudnienia. Miało to wpływ, m.in., na fakt, że gmina radomska należała do największych w województwie kieleckim. W 1921 r. liczyła 24.495 osób, to jest 39,7% ludności miasta. W przededniu wybuchu II wojny światowej środowisko żydowskie Radomia liczyło około 30.000 osób.

 

W latach 30. XX w. było tu usytuowanych 668 zakła­dów produkcyjnych, w tym 90 dużych zakładów prze­mysłowych, zatrudniających 4500 robotników. Znaczna część zakładów drobniejszych, jak garbarnie czy tartaki, należała do przedsiębiorców żydowskich. Wi­doczne to było też w młynarstwie i branży tytoniowej. W branży metalowej obok potentatów: Rubinsztejna, Horowitza, Kindta, Rozenberga, Cemacha prospero­wało wielu drobniejszych przedsiębiorców, którzy wnosili ważny wkład w rozwój miasta.

 

Cegielnie prowadzili: S. Adler, J. Giercz, Bracia Stajnberg, garbarnie: S. Adler, M. Ejzman, L. Filkielsztejn i Ch. Milsztejn, Gutman Bracia i Ch Cu­kier, Sz. Korman, N. Rotenberg, M. Majzels i M. Najdik, F. Wickenhagen, B. Zylbergerg, Sz. Werchajzer, A. Rottenberg, Rottenberg Bracia Tencer i Adler, fabryki mebli: A. Gotfryd i Synowie, H. Gotfryd, S. Malier, I. Gieycz i Synowie, J. Kohn i Synowie, młyny: Sz. Bakman, Cukier i Wajnberg, H. Frydman, J. Groman, M. Kirszenbaum, Sz. Wajcman, A. Altman, Sz. Frydman, tartak Bgolgarb Bracia, fabrykę świec D. Korman.

 

Izrael Rosenberg przez wiele lat reprezentował ży­dowskich przedsiębiorców w Towarzystwie Przemy­słowców Ziemi Radomskiej. Przemysłowcy drzewni z Radomia zrzeszeni byli w Związku Przemysłowców i Kupców Drzewnych Okręgu Radomsko-Kieleckiego.

 

Z pożyczkami pod produkcje nie było problemu. W Radomiu prosperowały: Bank Gospodarstwa Kra­jowego, Bank Handlowy w Łodzi, oddział w Rado­miu, Bank Handlowy w Warszawie, oddział radom­ski, Bank Kupiecki, Bank Polski, Bank Ziemiański, Bank Związku Spółek Zarobkowych, Spółdzielczy Bank Rzemieślniczy, Bank Kredytowy, Bank Po­wszechny Kredytowy, Powszechny Bank Spółdzielczy, Bank Ludowy.

 

Dobrze reprezentowana była społeczność żydow­ska w rzemiośle, zwłaszcza w takich branżach, jak: sukiennictwo, fryzjerstwo, galanteria, krawiectwo, młynarstwo, stolarstwo, szewstwo, zegarmistrzostwo, ale liczba rzemieślników Żydów, posiadających prawo kształcenia terminatorów, była znikoma. Zwrócił na to uwagę w radomskiej prasie w 1936 r. M. Szwarcberg. Warunki pracy były ciężkie, większość zakładów rze­mieślniczych łączyła się z mieszkaniami.

 

Jak wynika z „Księgi Adresowej Polski” za rok 1930 ludność żydowska odgrywała w Radomiu znaczącą rolę w handlu, zarówno hurtowym, jak i detalicznym. Dominowali Żydzi w handlu galanterią, bławatami, manufakturą, meblami, obuwiem, gotowymi ubra­niami, opałem, pieczywem, mięsem, zbożem. Okazję do zbycia towarów dawał targ, który odbywał się w każdy czwartek oraz jarmark organizowany na św. Jana, a trwający cztery dni.

 

Przy olbrzymiej konkurencji drobny kupiec i rze­mieślnik żydowski musieli posiadać umiejętność skrajnego ograniczenia swych potrzeb. Nawet zatrud­nienie w przemyśle państwowym nie zapewniało równości: „W fabrykach województwa kieleckiego zatrud­niony był pewien procent robotników żydowskich. Zwykle oferowano im niższe stawki niż pozostałym pracownikom, co miało miejsce m.in. w garbarniach radomskich...”. W najgorszej sytuacji znajdowali się żydowscy robotnicy zatrudnieni w drobnych zakła­dach nie podlegających ubezpieczeniu na wypadek utraty pracy. Ponieważ ta grupa nie podlegała rejestra­cji w Urzędzie Pośrednictwa Pracy, robiła to radom­ska gmina żydowska. Radom był w okresie międzywo­jennym także miastem sporego bezrobocia.

 

Warstwę inteligencji, żyjącą na dość wysokim pozio­mie, podobnie jak w Częstochowie czy Kielcach, sta­nowili w Radomiu adwokaci, lekarze, stomatolodzy, notariusze, nauczyciele, w sumie około 500 osób.

 

Do płacenia składek gminnych w 1938 r. zobowią­zano 2909 rodzin. Ich wysokość wahała się od 5 zł do 1500 zł. Trudna sytuacja wielu rodzin sprawiała, że problemem było uiszczenie nawet tych 5 zł.

 

Na rok 1938 ogółem zamierzano pozyskać ponad 290.000 zł, w tym:

 

Składka gminna – 87.130 zł

Składka na szpital – 8602 zł

Składka na inwestycje – 22.557 zł

Opłaty za miejsca w synagodze – 1000 zł

Za miejsca w bet hamidraszu – 1000 zł

Czytanie Rodału w synagodze – 1300 zł

Czytanie Rodału w bet hamidraszu – 1000 zł

Rytualny ubój bydła – 35.000 zł

Rzeź ptactwa – 27.000 zł

Opłaty za groby – 6000 zł

Opłaty za pogrzeby – 6000 zł

Opłaty za nagrobki – 2000 zł

Inne – 9500 zł

 

Rozchody:

Pobory rabina Chila Kestenberga – 7200 zł

Podrabina Mendla Kestenberga – 4800 zł

Podrabina Szmula Tajtelbauma – 4800 zł

Nadzorcy Froimajudmana – 500 zł

Renta po rabinie Milmanie – 500 zł

Sekretarza gminy Mojżesza Blumana – 3600 zł

Utrzymanie administracji – 19.620 zł

Utrzymanie posługaczy, kantorów, chórów – 11.940 zł

Rzezacy, inkasenci, komorne – 54.220 zł

Grabarze, inkasent, posługacze,

posługaczki, woźnica, dozorca – 10.490 zł

Inwestycje – 22.557 zł

Subsydia – 23.360 zł

Szpital – 8602 zł

Nieprzewidziane wydatki – 4810 zł

 

Majątek ruchomy gminy szacowano na 30.011 zł, wartość majątku nieruchomego na sumę 94.000 zł, za­dłużenie wynosiło 269.895 zł. W 1938 r. nie ściągnięto w pełni składek od roku 1933. Zaległości z tego tytułu wynosiły w 1938 r. w granicach 30.000 zł.

 

Budżet daje nam możność ustalenia kto był za­trudniony w gminie. W drugiej połowie lat 30. sekre­tarzem gminy był Mojżesz Blum, księgowym Adolf Szlaferman, urzędnikami: Juer Baum i Szaja Elfand, kasjerką Luba Rozenblum, woźnym Szmul Ajdels, kantorami: Ela Joffe, Izrael Kupfer, posługaczami w synagodze: Mojżesz Wajnberg, Josef Rozenblat, Szmul Goldberg, Mendel Wajnberg, dozorcą Waw­rzyniec Kołsut. Funkcje rzezaków w gminie pełnili: Icek Cukier, Szmeria Berman, Binem Librach, Cha­im Puterman, Szymon Groman, Kopel Fajwusiewicz, Wolf Kerszberg, Nusyn Gincberg, Lejzor Berman. Do wyżyłowania mięsa zatrudniani byli dwaj rzeźnicy: Josef Szajewicz i Szmul Małach. Mięso pieczęto­wali, poświadczając jego koszerność, Frajda Grinbalowa i Ruchla Goldsztajn. Inkasentami w rzeźni byli: Szyja Tenenbaum, Zelman Krajewski, Berek Wajnacht.

 

Ostatnią posługą zajmowali się: grabarze Ichel Goldsztajn, Josek Borensztajn, posługacz Boruch Kirszencwajg, woźnica Wolf Goldfarb, dozorca Stanisłw Kozioł oraz intendent Józef Kerszberg.

 

Po wyborach do Rady gminy 22 listopada 1936 r. i do Zarządu 20 grudnia 1936 r. układ partyjny przed­stawiał się następująco: dominowały wpływy PS - Lewicy - 33,5% i Mizrachi - 28%. Żydzi Religijni posia­dali 11%, wpływów, po 5,5% zwolennicy Bloku Rzemieślników, Bloku Gospodarczego Bezpartyjne­go i Centralnego Związku Rzemieślników Żydów. Na czele Zarządu stał Chaim Mordka Den - bezpar­tyjny. Był on właścicielem garbarni, olejarni, młyna wodnego i cegielni.

 

Gminę radomska przez wiele lat osłabiała walka o wpływy między rabinami oraz rabinatem i rzezakami.

 

Gmina posiadała murowaną synagogę, mykwę, szpital, dom starców, sierociniec, budynek Zarządu gminy i cmentarz.

 

Jak pisze Jan Franecki w okresie międzywojennym gmina radomska posiadała: „...dobrze zorganizowane instytucje i stowarzyszenia wychowawcze, charytatyw­ne, kulturalne, sportowe itp. Funkcjonowały wyzna­niowe: dwa przedszkola, dwie szkoły powszechne, gimnazjum, biblioteka, dom sierot, dom starców, szpital, stowarzyszenia kulturalne i kluby sportowe”.

 

Żydzi Radomia mieli też swoją prasę. W okresie międzywojennym wydano ogółem 18 tytułów, w tym 5 w języku polskim. M.in. ukazywały się: „Radomer Cajtung”, „Radomer Lebn”, „Radomer Kielcer Cajtung”, „Radomer Sztyme”, w języku polskim wyda­wana była, m.in.: „Trybuna Młodych”, „Nasz Tygo­dnik” i „Tygodnik Radomski”.

 

W Radomiu zamieszkiwało również sporo zwolen­ników różnych cadyków, głównie z Białobrzegów, Warki, Kozienic, Góry Kalwarii, którzy w trakcie wyborów do Rady i Zarządu wspierali Agudę.

 

S. Piątkowski tak charakteryzuje gminę radomską: „Historia Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Rado­miu w okresie międzywojennym została zdominowa­na przez walkę partii politycznych i grup obywatel­skich, o uzyskanie prymatu we władzach gminy. (...) Zdobycie większości w radzie i zarządzie stało się dla partii celem nadrzędnym. (...) Wieloletni konflikt między ortodoksami a syjonistami obfitował w liczne skandale, zakończone w kilku wypadkach procesami sądowymi. (...) Fałszerstwa wyborów, procesy sądowe, malwersacje i innego rodzaju skandale, doprowadziły radomską gminę do finansowej ruiny. (...) Wręcz symbolicznie musiały zabrzmieć słowa wypowiedziane w końcu lat 30. na forum publicznym przez jednego z lokalnych działaczy politycznych: Gmina żydowska ma w całej Polsce smutną sławę, że dzisiaj żaden Żyd radomianin przebywający w innym mieście nie chce się przyznać, skąd pochodzi, aby się nie narazić na kompromitację”.

 

W majowych wyborach do gmin w 1938 r. odniosła sukces PS - Lewica, nawołująca do konsolidacji spo­łeczność żydowską, w związku z narastaniem nacjona­lizmu. Co ciekawe, krytykowano też emigrację, twier­dząc, że tu w Polsce należy walczyć o swoje prawa.

 

Ponieważ niesnaski przeciągały się w nieskończo­ność, w ostatnich miesiącach 1938 r. powołano Zarząd komisaryczny, na czele którego stanął Ch. M. Den. W marcu 1939 r. zarządzono kolejne wybory, w wyniku których prezesem Zarządu został bundowiec Ab­ram Sztajnowicz, nie zatwierdzony jednak przez sta­rostę. Tak więc do wybuchu wojny we wrześniu 1939 r. trwał zarząd komisaryczny, który niewiele spraw mógł rozwiązać, jako narzucony przez państwo.