JĘDRZEJÓW

Miasto położone nad rzekami Brzeźnicą i Jasion­ki, dopływami Nidy. Prawa miejskie uzyskał od Bole­sława Wstydliwego w 1271 r. W XVI w. pracowały tu war­sztaty: szewskie, kuśnierskie, krawieckie, czapnicze, ry­marskie, sukiennicze i kowalskie. Miasto miało prawo do cotygodniowego targu i trzech jarmarków rocznie.

 

Jędrzejów jako miasto kościelne posiadało przywi­lej de non tolerandis Judaeis, co pozwoliło osiedlać się Żydom dopiero po ukazie carskim z 1862 r. Szer­szy jednak napływ rozpoczął się po zakończeniu walk powstańczych w 1864 r. W 1867 r. w Jędrzejowie za­mieszkiwało 57 Żydów, co stanowiło 2,6% wszystkich mieszkańców. Okręg bóżniczy powstał w 1875 r., obej­mował poza Jędrzejowem Sobków, Przesław, Mierzwin i Brzegi. Dom modlitw zlokalizowano Jędrzejowie na posesji Wygnańskiego, założono mykwę i cmentarz. Cmentarz o powierzchni 1 ha usytuowa­no za miastem przy drodze na Pińczów. Obowiązki rabina powierzono Jerachmielowi Mincbergowi.

 

W latach 1862-1880 osiedliło się w Jędrzejowie oko­ło 100 rodzin żydowskich, zajmowały się handlem, szynkarstwem, kramarstwem oraz drobnym przemysłem. „Gazeta Kielecka” z 1888 r. pisała: „Czwartek był w Jędrzejowie dniem targowym. Zjeżdżali kupcy z sąsiednich miast i miasteczek oraz gospodarze z okolicz­nych wsi. Handel odbywał się w dwóch miejscach; na rynku, gdzie były sklepy i rozkładano stragany z pro­duktami spożywczymi, przemysłowymi, odzieżą i sprzętami domowymi oraz na targowisku położo­nym na skraju miasta, gdzie handlowano inwentarzem żywym, zbożem - paszami, artykułami budowlanymi. (...) Dzień targowy był pełen gwaru, ruchu, rozmaitych niespodzianek. Każdy więc chciał mieszkać jak najbliżej rynku lub w rynku”. Olbrzymi wpływ na rozwój ży­dowskiego osadnictwa miał fakt przeprowadzenia na obrzeżach miasta kolei łączącej Iwanogród z Dąbrową Górniczą, co pozwalało na dogodną łączność z wieloma miastami Królestwa. Rozpoczął się napływ Żydów z Chęcin, Pińczowa, Sobkowa, Działoszyc.

 

W 1888 r. w Jędrzejowie było już 948 Żydów, co sta­nowiło 20% ogółu mieszkańców i ten procent był już widoczny. Jak pisała „Gazeta Kielecka” z 1895 r.: „W szabas przesuwają się przez ulice wystrojone Żydówki, opasłe Żydy toczą się z książkami pod pachą do bóżnicy, gromady dzieciaków żydowskich bawią się wesoło na ulicach, zaczepiając krzykiem przejeż­dżających. A całą tej zamożności podstawą – handel”. W1903 r. mieszkańcy żydowscy stanowili 30,9% miesz­kańców, w 1913 r. - 31,6%.

 

Na czele okręgu bóżniczego od 1924 r. stanął rabin Szaja Weinberg.

 

Pierwszy spis w II Rzeczypospolitej z 1921 roku wy­kazał, iż w Jędrzejowie mieszkały 11.782 osoby, w tym 4585 Żydów, co stanowiło 38,9%. Większość starała się zamieszkać w centrum. Z istniejącego spisu skła­dek gminnych można ustalić, że w latach 30. XX wie­ku w rynku zamieszkiwali, m.in.: Icek Brajtbard, Szlo­ma Rudkiewicz, Jankiel Elbaum, Chaim Epsztain, Mordka Frucht, Dawid Friedberg, Estera Gołębiow­ska, Majer Grosman, Josek Ginerman, Chaskie Hardesman, Jankiel Herszkowicz, Ezriel Ingber, Szlama Ironowicz. I nie byli to wcale ludzie najbogatsi, jak niektórzy Polacy sugerowali.

 

Mimo rozwoju drobnego przemysłu: olejarni, bro­warów, tartaków, przemysłu mineralnego (wyrób gip­su) i kilku drobnych zakładów metalowych, ludzie i gmina byli biedni. Sabina Katowska, córka znanego kupca zbożem Arona Chęcińskiego, pisze o ojcu: „Z pieniędzmi zawsze był kłopot. Nie pamiętam, aby mi kiedyś podarował choćby jakąś sukienkę”.

 

Do ważniejszych firm należących do Żydów na przełomie lat 1929-1930 należy zaliczyć browary: M. Szpilberga, M. Werdygira, cegielnie: M. Breslauera, J. Horowicza, H. Isakowa, fabrykę dachówek A. Rosencweiga, drukarnie Z. Mordkowicza, Fabrykę Wyrobów Metalowych „Metalpol” S. Iskowicza i S. Dikermana, wytwórnię mydła M. Żeleźniaka, wody gazowanej: T. Bekmana, M. Szpilberga, M. Zielonki, młyny: H. Kernera i M. Wajntrauba, J. Werdygera, M. Szpilberga, P. Szternfelda, odlewnię żelaza J. Kiersztajna. Her­baciarnie prowadzili: S. Gilbert, A. Glejzer, S. Gołę­biowski, piwiarnie: R. Berliner, D. Manela, S. Mordkowicz, restauracje A. Fidko i P. Gitler. Silne pozycje posiadali Żydzi w handlu: bławatami, galanterią, opa­łem, skórami, żywnością, zbożem i żelazem.

 

To, że gmina nie należała do najbogatszych świad­czyć może fakt, że w 1934 r. Zarząd gminy w składzie: Abram Berkowicz, Mojżesz Gotlieb, Icek Rozenholc, Hersz Wolfowicz i Icek Ickowicz ustalili składkę gmin­ną w wysokości od 2 zł do 50 zł. Tę ostatnią płaciły za­ledwie cztery osoby. Do składki dwuzłotowej zobo­wiązano 176 osób.

 

Budżet na 1935 rok przewidywał wpływy:

 

Dochód z uboju – 50.000 zł

Składka gminna – 6818 zł

Dochód z cmentarza – 2200 zł

Dochód z łaźni – 1000 zł

Z koszerowania pieców – 1500 zł

Inne wpływy (ze ślubów, obrzezania, sprzedaży mąki paschalnej, zaszczytu czytania Tory) – 2000 zł.

 

Tu Zarząd popełniał błąd, na co zwrócono mu uwagę, gdyż te dochody należały się rabinowi.

 

Jak zamierzano wydać pozyskane sumy?

 

Rabin Jędrzejowa Szaja Weinberg – 5520 zł

Rabin Sobkowa Szulim Lipszyc – 3200 zł

Trzej rzezacy:

Josek Pass – 5336 zł

Szmul Kukiełka – 5336 zł

Icek Lubling – 5336 zł

Rzezak Emanuel Federman – 2200 zł

Sekretarz gminy Josek Tylman – 3312 zł

Subsydia:

Talmud Tora – 1500 zł

Bejs Jakow – 250 zł

Tarbut – 250 zł

Kasa Bezprocentowa – 500 zł

Towarzystwo Linas Hacedek – 500 zł

Biblioteka Bejs Jaków – 50 zł

Dla emigrantów – 500 zł

 

Zwraca uwagę fakt, że trzej rzezacy zarabiali zale­dwie niecałe 200 zł mniej od rabina.

 

Wielkość subsydiów wywoływała stałe starcia i awan­tury pomiędzy członkami Zarządu gminy, reprezen­tującymi różne opcje polityczne. Gdy były większe wpływy subsydiowano też ochronkę, Polski Czerwony Krzyż i Fundusz Obrony Narodowej. Niestety, rzadko kiedy udało się w całości zebrać wszystkie składki.

 

Po śmierci marszałka Józefa Piłsudskiego, którego pamiętano jeszcze z 1914 r., gdy wszedł do Jędrzejowa na czele Strzelców członkowie gminy jednogłośnie postanowili wpisać jego imię do „Złotej Księgi Żydowskiego Funduszu Narodowego” obok wpisanych już: króla Wielkiej Brytanii Jerzego V, lorda Artura Balfoura, Dawida Lloyda Georga i prezydenta Stanów Zjednoczonych Woodrowa Wilsona.

 

W 1938 r. gmina wyznaniowa w Jędrzejowie liczyła 5440 osób. Mając ponad 5000 osób mogła się starać o status gminy dużej, ale z obawą przed nowymi obciążeniami fiskalnymi tego problemu przezornie nie poruszano.

 

Do płacenia składek zobowiązano rocznie około 500 rodzin. Wysokość składek wahała się od 5 zł do 500 zł. Siedemdziesiąt pięć procent płaciło składkę między 5 a 100 zł. Jedna trzecia mieszkańców gminy była wolna od płacenia składek ze względu na stan majątkowy. Czołowymi, długoletnimi członkami Za­rządu byli: Henoch Lejbuszyc, Bernard Zajd, Zacha­riasz Brajbrot, Enoch Soul, Chaim Besentorf, Majer Zalcberg, Szmul Kahen, Chaim Lipmanowicz, Szmul Kamrat, K. Horowicz, Icek Fefer, Pinkus Tajtelbaum, Icek Werdygier, Abram Berkowicz i Icek Ickowicz. Se­kretarzem gminy był Josek Tytelman.

 

W okresie międzywojennym zarejestrowano w Ję­drzejowie cztery liczące się stowarzyszenia. W 1925 r: Towarzystwo Dobroczynne Ostatnia Posługa (Chejesed Szel Emes), Żydowskie Towarzystwo Dobroczynności Linas Hacedek i Żydowskie Towarzystwo Muzyczno-Dramatyczne Muza. W trzy lata później zarejestrowa­no Stowarzyszenie Gemiłus Chesed. Do znanych działaczy społecznych zaliczano w Jędrzejowie: kupca Chila Altera Tappioła - prezesa Stowarzyszenia Rze­mieślników Żydowskich, kupca Izraela Dawida Zelcera - prezesa Linas Hacedek, kupca Lejbę Szwajcbarda - prezesa Towarzystwa Muza, radnego, ortodoksę Naftulę Wdowińskiego - przemysłowca, Izaaka Ickowicza - prezesa Mizrachi.

 

Należy dodać, że Jędrzejów był ośrodkiem cha­sydzkim. S. Kałowska pisze: „W Jędrzejowie był (...) także dom modlitwy - sztibl - chasydów. To ojciec przewodniczył modlitwom, był znany z pięknego gło­su”. Inny fragment książki Kałowskiej wprowadza nas w atmosferę najważniejszego święta tygodnia - soboty: „Szabat świętowaliśmy bardzo uroczyście i zgodnie z tradycją panującą w religijnych domach. Babcia za­palała świece. Wcześniej przygotowywała potrawy. W piątek wieczór na wieczerzy szabasowej prawie za­wsze był rosół. Na obiad w sobotę babcia podawała ciulent (...). Ciulent był rodzajem zapiekanki kartofli, fasoli i mięsa. Zawsze w szabas jedliśmy rybę. (...) Bab­cia przygotowywała także różne wypieki: chałę, ciasto drożdżowe maślane, lub ciastka jajeczne, albo kruche na oliwie bez masła”.

 

W 1938 r. rabinem był nadal Sz. Weinberg, podrabinem w Sobkowie Sz. A. Lipszyc, nadzorcami religijny­mi Szmul Birensztok i Szmul Szapiro.

 

W układzie politycznym w gminie dominowała Aguda 62,55% wpływów i syjoniści 25%. Wartość majątku ruchomego wynosiła 6072 zł, nieruchomego 42.000 zł, długi gminy sięgnęły sumy 15.344 zł.