Handel, handel
Chmielnik był miastem żydowskich kupców i handlarzy. To oni stanowili o kolorycie miasta. Sklep był niemal w każdym domu. W czwartkowe targi miasto pełne było przyjezdnych. Handlarze skupowali nabiał zboże i skóry po wsiach, często przynosząc do wsi pieczywo czy drobne wyroby przemysłowe. To był w większości biedny handel dający zarobić parę złotych tylko na podstawowe utrzymanie. Handlarzy pamiętają do dziś starsi mieszkańcy miasta, zachowało się kilka opisów Chmielnika z tamtych lat. Prawie cały handel należał do Żydów. Trudno dziś zliczyć ile było w Chmielniku różnych „handli”, choć zarejestrowanych było ich kilkaset. Chmielnik słynął z tuczu i uboju gęsi. Ptaki kupowano w okolicznych wsiach, tuczono je, bito i jesienią sprzedawano w całej Polsce: na Śląsku i Zagłębiu, w Warszawie, Łodzi i za granicą. Takich tuczarni było kilkadziesiąt. Zachował się opis jednej z nich: Michała Marusieńskiego:
Plac – tuczarnia podzielony był na dwie zagrody. W przejściu między nimi zazwyczaj sadzano młodego Żydka (4-6 lat), który chwytał gęś ze stada, wpychał jej do dzioba odpowiednio spreparowane mączno-owsiane kluski i przerzucał ją do drugiej zagrody.
Jerzy Jerzmanowski pisał:
osobliwość Chmielnika stanowiło czterdzieści prosperujących fabryk gęsi. Tak trzeba nazwać olbrzymie tuczarnie, znane na europejskich rynkach z eksportowego towaru. Dwadzieścia dwie ciężarówki codziennie w sezonie wywoziły żywy towar.
Z Chmielnika w świat jechały jednak gęsi bite i oskubane. W sprawozdaniach wspomina się nawet o milionie sztuk w sezonie, jednak liczba ta jest mocno przesadzona. Z pewnością bliższe prawdy są podawane liczby 100 – 120 tysięcy sztuk bitych w sezonie. Opłaty za ubój koszerny na eksport były niższe niż za ubój gęsi do spożycia na miejscu i wynosiły 30 groszy od sztuki.
Gęsi bito na podwórzach, w szopach. Latem panował w mieście olbrzymi smród. Śmierdziało z garbarni, tuczarni i rynsztoków. Dlatego w 1930 roku gmina wyznaniowa postanowiła wybudować ubojnię drobiu. W rzeźni miejskiej bito bowiem tylko bydło i trzodę.
Z tuczu, uboju i sprzedaży gęsi utrzymywało się w Chmielniku kilkadziesiąt rodzin. Z handlu artykułami drobiarskimi – drugie tyle. Nazwy firm niewiele mówią. Czasem były to bowiem poważne składy pierza eksportowanego za granice, a czasem po prostu tylko obnośny skup jajek ze wsi, dostarczanych potem do hurtownika.
W latach trzydziestych w Chmielniku funkcjonowały następujące zakłady handlowe:
Skup pierza i puchu
1. Alter Łapa, Lejzor Cukier i Boruch Goldlist, 2. Chaim Hersz Goldslist,
Skup drobiu i pierza
1. Zelik Guzy, 2. Chil Lewensztajn 3. Herszla Figowicz, 4. Judka Figowicz, 5. Mordka Szmul Rajtopel, 6. Josek Guzy, 7. Abram Lewensztajn
Skup drobiu, nabiału i pierza
1.Majlich Perelman
Skup jaj i masła
1. Chaim Miodownik
Skup mleka
1. Szmul Wólf Szmulewicz
Skup jaj
1. Lejbuś Kwaśniewski
Skup drobiu
1. Szaja Poper
Skup drobiu i ryb
1. Abram Skrobacki
Handel drobiem i cielętami
1. Szlama Kalma Szenkier
Handel pierzem
1. Dawid Erenrajch
Handel drobiem i pierzem
1. Uszer Fiszel Wajnberg, 2. Caleł Mały, 3. Moszek Mendel, 4. Abram Lewensztajn
Handel pierzem
1. Szlama Lejbuś Dyzenhaus, 2. Izrael Dyzenhaus, 3. Mindla Dziura, 4. Hicela Goldlist, 5. Ezra Goldwaser, 6. Tyla Wajnberg, 7. Berek Nożyce, 8. Chaim Dawid Tarkieltaub – Piotrkowice
Handel pierzem i skórami
1. Szmul Zajwel Dziura
Handel drobiem
1. Berek Pion, 2. Moszek Jankiel Gluzman
Handel drobiem, pierzem i cielętami
1. Icek Brzyski
Istniał nawet Związek Handlujących Żywym i Bitym Drobiem w Chmielniku. Związek działał od około 1930 roku. Był pod wpływem Poalej Syjon Prawicy. Należało do niego aż 86 osób. W 1935 roku kierował nim Ajzyk Pion. Kiedy władze ograniczyły ubój koszerny, postanowiono zarejestrować go jako związek zawodowy. W zjeździe założycielskim w styczniu 1937 roku uczestniczyło około 50 osób. Prezesem został Josek Guza, zastępcą Szulim Bornsztejn, sekretarzem Chaim Miller. Celem działania związku była obrona interesów członków i wszelka działalność dla rozwoju handlu i przemysłu żywym i bitym drobiem. Wśród członków związku byli: Moszek Mały, Kalma Senker, Abraham Skrobacki, Mendel Lewensztajn, Symcha Goldwasser, Moszek Kaufman, Herszel Figowicz i Nuta Zylbersztajn. Związek miał swoją siedzibę przy ul. 1 Maja 7.
Ponieważ dla handlu nastały ciężkie czasy właściciele większych „handli” okresu międzywojennego zakładali spółki, głównie w celu powiększenia kapitału.
W październiku 1929 roku powstała „Renoma” sp. z.oo. Szymona Lejba Grinbauma, Dawida Kifela i Jankiela Mentlika. Był to handel spożywczo-galanteryjny przy ul. Pińczowskiej 13. Kapitał wynosił 2 tysiące złotych. Mentlik dał sklep za sto zł, zaś Kifel i Grinbaum – gotówkę. Gdy w 1933 roku zmarł Jankiel Mentlik, który sprzedawał w sklepie, spółkę rozwiązano.
W 1930 roku powstał Regionalny Syndykat Eksporterów Pierza i Puchu w Chmielniku „Polskie pierze”. Założyli go Ajzyk Wajnberg, Tobjasz Hering, Dawid Ehrenrajch, Alter Łapa, Szmul Zajnwel Wajnberg i Sura Rywka Mentlik.
Kapitał spółki wynosił 8 tysięcy zł. W tym samym roku powstała spółka „Zgoda“. Założyli ją Chaskiel Zyngier, Herszel Zygmunt, Majta Zyngier i Majer Zysman. Miała prowadzić handel skórami surowymi, a kapitał założycielski wynosił 3 tysiące zł. Obie spółki nie podjęły jednak działalności.
Nie prosperowała też dobrze spółka „Galanterja”, którą założyli w 1928 r. Moszek Lejb Rozenfarb, Zelman Hamer, Izrael Ajzyk Wajnfeld za 8 tysięcy zł. Był to handel galanteryjny przy Pińczowskiej 13. Kiedy później u Rozenfarba miała nastąpić egzekucja 20 zł grzywny, komornik nie znalazł żadnych ruchomości mających wartość pieniężną.
Znalazł, jak napisał w sprawozdaniu – kompletne ubóstwo. Zajął tylko 40 metrów płócienek po 60 gr. za metr.
Deficyt miała też spółka „Bławat”, którą założyli w 1931 roku: Szmul Żelaźnik, Awner Liberman, Moszek Jankiel Czarnocha. Był to handel towarami łokciowymi przy Rynku 18.
Dobrze natomiast funkcjonował handel towarami spożywczymi i galanterią Moszka Grynbauma przy Rynku 11. W 1936 roku sklep miał obrót 50 tysięcy zł.
Znaczącą firmą handlową był też skład węgla, materiałów budowlanych, kafli i dachówek Mendla Bugajskiego i Caleła Małego.
Żelazem, farbami i materiałami elektrycznymi handlowali też z powodzeniem Josek Rosenfarb i Majloch Mendrowski.
Rozdrobnienie handlu było ogromne. Kupcy próbowali się zrzeszać w obronie swoich interesów. 6 marca 1926 powstał oddział Centralnego Związku Kupców Żydowskich. W 1930 roku został jednak rozwiązany, ponieważ nie wykazywał żadnej działalności. W 1933 roku chmielniccy handlarze powołali Związek Drobnych Kupców i Handlarzy pozostający pod wpływem Agudy. Również nie był on zbyt aktywny.
W Chmielniku handlował czym kto mógł. Samych sklepów spożywczych było kilkadziesiąt. Oprócz sklepów byli też handlarze obnośni, kupcy prowadzący drobne interesy tylko na targach, ale też i hurtownicy, zajmujący się skupem i sprzedażą artykułów rolnych. Z archiwalnych dokumentów udało nam się odtworzyć listę właścicieli sklepów, sklepików i straganów.
Sklepy spożywcze
1. Ruchla Drewniana, 2. Chana Grosman, 3. Josek Djament, 4. Moszek Grunbaum, 5. Szymon Fajgenbaum, 6. Fajgla Wilczkowska, 7. Moszek Wygodny, 8. Fajgla Wiśnicka, 9. Etla Wygodna, 10. Chaskiel Zynger, 11. JoelUnger, 12. Sucher Wajsbrod, 13. Majer Chil Machtyngier, 14. Frajdla Mentlik,15. Szmul i Ruchla Pasternak, 16. Jankiel Pasternak, 17. Lejbus Ładowski, 18. Majer Owsiany, 19. Jakub Książer, 20. Zelik Rozenblum, 21. Lejbuś Kwaśniewski, 22. Abram Skoczylas, 23. Perla Wajnryb, 24. Chaskiel Miedziogórski, 25. Herszel Lejba Udler, 26. Fajwel Udler, 27. Majlich Perelman,28. Fiszel Wajnsberg, 29. Chaja Lerner, 30. Nusym Pfefer, 31. Chaja Rajch, 32. Herszel Sztrum, 33. Zelik Ogniewicz, 34. Dwojra Zrycka, 35. Chil Herszkowicz, 36. Chil Naparstek, 37. Cypa Jeger, 38. Wólf Garfinkiel, 39. Nuta Djament, 40. Kalma Garfinkiel, 41. Moszek Berek Belfer, 42. Benjamin Gutman, 43. Elka Łaja Goldberg, 44. Jankiel Frydensohn, 45. Aron Szlama Frydensohn, 46. Hajnoch Frajdman, 47. Sura Rakowska – Pierzchnica, 48. Kopel Rakowski – Pierzchnica, 49. Aron Wajngarten – Piotrkowice, 50. Lejzor Herszkowicz – Piotrkowice
Handel towarami spożywczymi
1. Dawid Goldlist, 2. Syma Nisengarten, 3. Sura Zunszajn, 4. Chana Mirla Zilberberg, 5. Złata Djamnet
Drobny handel towarami spożywczymi
1. Sura Miodownik, 2. Dawid Kifel, 3. Mindla Mendlewicz, 4. Mendel Klajman, 5. Lejbuś Kwaśniewski, 6. Izrael Szymon Wajnsztok, 7. Fajgla Klajman, 8. Majer Białowąs, 9. Majer Rozenberg, 10. Lejbuś Bornsztajn, 11. Zelman Bencjon, 12. Majer Repfisz, 13. Chil Rozenbaum, 14. SuraMachtyngier
Handel towarami spożywczymi i tytoniowymi
1. Icek Wygodny - Śladków, 2. Anszel Ajzenberg, 3. Małka Rękosińska – Piotrkowice
Restauracje
1. Herszel Abramowicz, 2. Sara Leszman, 3. Chaim Josek Apfelbaum
Drobny handel mięsem
1.Hercek Tarka
Sprzedaż mięsa
1. Jankiel Mortyn, 2. Herszel Mortyn, 3. Dawid Ciele – Pierzchnica, 4. Jankiel Szternzys – Pierzchnica, 5. Moszek Golderg – Pierzchnica
Sprzedaż lodów, wody sodowej i cukierków
1. Berek Lewenrajch, 2. Chana Mikołowska
Herbaciarnia ze sprzedażą wody sodowej
1. Estera Bajla Klarman, 2. Chawa Klarman
Piwiarnia
1. Icek Płuciennik, 2. Moszek Drukarz
Piwiarnia i ciastkarnia
1. Lejbuś Sylman, 2. Pesla Berlińska
Piwiarnia ze sprzedażą artykułów spożywczych
1. Dawid Ferleger
Handel wyrobami cukierniczymi
1. Szmul Samburski
Drobna sprzedaż mleka
1. Machel Skrobacki, 2. Jankiel Czapnik
Handel drobiem i jajami
1. Chaim Lejzor Brzyski
Handel masłem i jajami
1. Berek Kwaśniewski
Handel zbożem i mąką
1. Josek Grojsman, 2. Icek Aba Kalisz, 3. Moszek Zrycki
Handel mąką
1. Tauba Bekier, 2. Szmul Miedziogórski
Handel solą
1. Liba Margulies
Sprzedaż chleba
1. Sura Goldblum, 2. Icek Mikołowski, 3. Estera Mącarz, 4. Binem Berlin, 5. Josek Cieślewicz, 6. Majer Zając
Wyrób i sprzedaż pieczywa
1. Jankiel Ładowski
Drobny handel pieczywem
1. Szajndla Stróżewska, 2. Aba Żelazko, 3. Jankiel Kaufman
Skup zboża
1. Chana Dwojra Oksenhendler, 2. Josek Miedzigórski, 3. Jankiel Wiśnicki
Skup zboża i owoców
1. Moszek Solewicz
Skup jelit
1. Ajzyk Cieślewicz
Obok tych większych i mniejszych „handli” stałym elementem pejzażu Chmielnika były budki i stragany. Prowadzili je:
Handel straganowy
1. Jankiel Koplewicz – sprzedaż towarów bławatnych
2. Josek Goldsztajn – sprzedaż ubrań
3. Fajgla Gutman – sprzedaż bielizny
4. Josek Rajzman – sprzedaż czapek i kapeluszy
5. Temarla Guzy – handel jarzynami
6. Lejbuś Kataryniarz – handel jarzynami i owocami
7. Josek Przeworski – handel czapkami
8. Chil Rozenszajn – sprzedaż obuwia
9. Cyrla Zrycka – handel bielizną
10. Ałta Grojsman – sprzedaż ubrań ludowych
11. Izrael Goldsztajn – sprzedaż ubrań ludowych
12. Abram Rubin – sprzedaż ubrań ludowych
13. Szajndla Działoszycka – sprzedaż bielizny
14. Icek Pasternak – handel obuwiem
15. Majer Pasternak – handel butami i bielizną
16. Bajla Gorlicka – sprzedaż mydła
17. Machel Frydman – sprzedaż obuwia
18. Zelman Przeworski – handel czapkami
19. Kałma Ajzenberg – sprzedaż przetaków i garnków glinianych
20. Majer Smolarz – sprzedaż ubrań
21. Abram Szaja Rozenfarb – sprzedaż ubrań
22. Icek Gotfryd – sprzedaż przetaków i garnków glinianych
Budki stały też na Placu Kościuszki. Dobrze zapamiętali je Polacy, robiący tam zakupy. Place pod budki dzierżawili m.in.: Aron Lemberg, Szymon Tyzon, Szmul Mortym, Majer Liba Dyzenhaus, Jankiel Wiśnicki, Moszek Dziura, Jankiel Kaufman, Ruchla Łaja Wajcman, Jankiel Mendlewicz. Bufet na stacji benzynowej Jankiel Ferleger, a stałe budki na targowisku dzierżawili: Szmul Taśma, Pinkus Zrycki i Godel Rozenberg.
Istniały też inne, najprzeróżniejsze, większe i mniejsze sklepy, hurtownie, składy.
Sklep galanteryjny
1. Moszek Hejnoch Tarkieltaub, 2. Izrael Zylberberg, 3. Majer Klajnplac, 4. Mordka Wiśnicki, 5. Izrael Ajzyk Wajnfeld, 6. Izrael Wiernik, 7. Moszek Jeger, 8. Majer Awner, 9. Herszel Apelcwajg
Sklep spożywczo– galanteryjny
1. Mindla Langwald
Sprzedaż drewna budowlanego
1. Symcha Buchbinder, 2. Jankiel Kaufman, 3. Alter Ogniewicz, 4. Berek Kaufman
Sprzedaż obuwia
1. Szmul Godlewski, 2. Moszek Dawidowicz, 3. Saul Lejzor Bieda, 4. Josek Hersz Pasternak, 5. Tołca Langwald, 6. Chil Ajzenberg
Drobna sprzedaż obuwia
1. Ursyn Brzyski
Handel towarami łokciowymi i bawełnianymi
1. Berek Klejn, 2. Hersz Wólf Raca, 3. Gołda Lemberg, 4. Szlama Silberberg, 5. Moszek Lejbuś Rozenfarb, 6. Majlich Zajdman, 7. Ezra Naparstek, 8. Herszel Zylberberg, 9. Abram Herszkowicz – Piotrkowice, 10. Majer Rozenfarb, 11. Chana Gitla Tarkieltaub, 12. Rywka Rozenfarb, 13. Izrael Jakub Mentlik, 14. Machla Goldfinger, 15. Majer Sztrauch, 16. Nuta Abramowicz, 17. Jakub Rubinsztajn, 18. Lejbuś Nusbaum, 19. Nuta Klarman, 20. Awner Liberman, 21. Mordka Fiszel, 22. Lejzor Zylberberg, 23. Elka Bajla Klajnplac, 24. Sura Mentlik, 25. Ruchla Szydłowska, 26. Małka Maner, 27. Moszek Mentlik, 28. Ajzyk Bacia, 29. Chil MajerAjdelman, 30. Rafael Bugajski
Handel towarami łokciowymi
1. Fajgla Nowotna, 2. Frymera Wajnberg, 3. Rajzla Miodownik, 4. Szmul Eliasz Horowicz, 5. Uzer Minkowski – Piotrkowice
Drobny handel towarami łokciowymi
1. Icek Najman
Handel towarami galanteryjnymi i obuwiem ludowym
1. Cypla Langwald
Drobny handel obuwiem ludowym
1. Moszek Goldsztajn
Sprzedaż ubrań ludowych
1. Abram Adler, 2. Moszek Mendrowsk, i 3. Fajgla Pasternak, 4. Moszek Pasternak
Drobny handel towarami galanteryjnymi
1. Majer Zysman, 2. Nachman Cholewa, 3. Róża Langwald
Drobny handel bielizną
1. Hinda Kopler, 2. Rywka Zunszajn, 3. Perla Rozenberg, 4. Moszek Prawerman, 5. Bajla Białogórska
Sprzedaż ubrań ludowych
1. Moszek Icek Grosman
Drobna sprzedaż ubrań
1. Dawid Najman
Drobny handel węglem
1. Rajzla Lubka
Sprzedaż desek
1. Majer Morowicz, 2. Majer Menka Ciecierski, 3. Josek Lewkowicz
Drobny handel deskami
1. Wólf Mapa, 2. Moszek Dawid Lisgarten
Handel drzewem
1. Josek Tarkieltaub, 2. Moszek Tarkieltaub, 3. Dawid Mappa, 4. Pinkus Wygodny
Handel skórami i obuwiem
1. Szyja i Ruchla Sztajnfeld
Sprzedaż mleka i wapna
1. Cywja Herszkopf
Sprzedaż nafty i oliwy
1. Izrael Pejsach Weksler
Sprzedaż skór oraz cholewek własnego wyrobu
1. Lejzor Djament
Handel żelazem
1. Moszek Gorlicki, 2. Dawid i Chaim Zylberberg, 3. Jankiel Wajnberg, 4. Lejzor Żelaźnik, 5. Abram Majer Rozenblum, 6. Icek Majer Lejman
Drobny handel żelazem
1. Hersz Majer Żelaźnik, 2. Lejbuś Fajgenbaum
Drobny handel żelazem i naczyniami blaszanymi
1. Chana Łaja Owsiany
Sprzedaż naczyń blaszanych
1. Jankiel Birman, 2. Nuchym Lisgarten, 3. Chinda Aspis
Wyrób mydła
1. Lejzor Mentlik
Księgarnia i sprzedaż materiałów piśmiennych
1. Szlama Zunszajn
Drobny handel skórami gotowymi
1. Ruchla Łapa Owsiany, 2. Ajzyk Pion, 3. Jankiel Knobel, 4. Chaim Szlama Solarz, 5. Lejba Zrycki, 6. Szymon Lewenrajch, 7. Moszek Mendlowicz, 8. Szmul Eljasz Wajl, 9. Lejbuś Fulman, 10. Herszel Zygmut
Drobny handel starych kapeluszy i szmat
1. Dawid Moszkowicz
Sprzedaż wapna
1. Manes Wajnbergier, 2. Gitla Kaufman
Handel rybami
1. Szyja Lis – Maleszowa
Sprzedaż przyborów szewskich
1. Josek Chil Waksman
Sprzedaż wyrobów rymarskich
1. Gitla Klajnplac, 2. Szaja Klarman, 3. Fajgla Ogniewicz, 4. Moszek Roter
Zegarmistrz
1. Anszel Erlich
Drukarnia i księgarnia
1. Chaim Mordka Fajngold
Interesujący wykaz życia gospodarczego Chmielnika przynosi „Księga adresowa Polski” z 1929 roku – roku, w którym zaczął się kryzys. Księga podaje ona nazwiska osób prowadzących w Chmielniku wszelkie ważniejsze interesy. Porównanie naszych list z tym wykazem pozwala na wysnucie wniosków, że w latach trzydziestych handlem i rzemiosłem zajmowało się więcej osób, że uległ on rozdrobnieniu.
Listy żydowskich „handli” w Chmielniku, zestawione tutaj z różnych źródeł, świadczą o tym jak aktywna była żydowska społeczność miasta i jak wiele wysiłku wkładała w zdobycie źródeł utrzymania. W warunkach tak ogromnej konkurencji praca nie była łatwa i trzeba było wykazać się nie byle jakimi umiejętnościami, by coś sprzedać lub wyprodukować.
