DĄBROWA GÓRNICZA

Ośrodek położony na rzeką Czarną Przemszą na terenie Zagłębia Dąbrowskiego. Podobnie jak Czeladź przez kilka wieków leżał w Księstwie Siewierskim, gdzie istniał zakaz osiedlania się Żydów. Osadnictwu żydow­skiemu nie sprzyjało ani prawo pruskie, ani rosyjskie. Prawa miejskie Dąbrowa Górnicza uzyskała dopiero w 1916 r. Silny ośrodek przemysłu metalowego i wydo­bywczego.

 

Do 1828 roku nie wolno było tu Żydom zarówno za­mieszkiwać, jak i handlować. Dotyczyło to zwłaszcza prowadzenia karczm i szynków w pobliżu kopalń. Ist­niał też zakaz zatrudniania Żydów w kopalniach. Wła­dze rosyjskie niechętnie też widziały ludność żydowską w pasie przygranicznym. Pierwsi Żydzi w Dąbrowie Gór­niczej osiedlili się w XIX w. na terenie kolonii Reden. Były to rodziny Cajgów, Natanów, Rozencwajgów. Szerszy napływ ludności żydowskiej do Dąbrowy Górniczej obserwujemy dopiero po upadku powstania styczniowego, a więc po roku 1864. Napływali osadnicy, w tym Żydzi, szukający zatrudnienia w rozwijającym się prze­myśle wydobywczym i metalowym. W 1912 roku Dąbrowa Górnicza liczyła 24.078 osób, w tym 2329 Żydów.

 

Ludność żydowska zamieszkująca Dąbrowę Górniczą do 1910 r. należała do gminy wyznaniowej w Będzinie. Na tamtejszym cmentarzu chowano zmarłych. Do utworzonej gminy żydowskiej w Dąbrowie Górniczej należeli również Żydzi z Łosienia i Strze­lmieszyc. Pierwszym rabinem w Dąbrowie Górniczej został Mojżesz Aron Lewi, podrabinami byli Aba Szlezyngier i Mojżesz Rapaport. Władze II Rzeczypospolitej zatwierdziły M. A. Lewiego po sprawdzeniu, że włada językiem polskim. Zmarł w 1934 r., po nim krótko rabinem był Baruch Epsztejn. W 1937 na rabina powołano Gecela Dytchwalda.

 

Synagoga w Dąbrowie Górniczej została przekazana wiernym w 1916 r. W jej budowę spory wkład wnieśli, m.in.: Berek Fuks, Alter Futerko, Mordka Lejb Miodownik, Icek Majer Luksburg, Mojżesz Mittelman, Herszel Rajchman, Kopel Krzynowski. W 1929 r. otwar­to cmentarz o powierzchni 0,4 ha przy ul. Jaworowej, ogrodzony płotem, z domem przedpogrzebowym.

 

Między 1910 a 1916 r. w Dozorze Bóżniczym byli Ja­kub Mendel Gliksma, Szlomo Rechnic oraz Dawid We­ber. Funkcję pełniono honorowo, nie pobierając opłat.

 

Od 1918 r. gminą kierowały Rada i Zarząd. Po wybo­rach w 1924 r. na czele Rady stanął Hersz Tobiasz Liberman, Zarządu Lewek Strzegowski. Czołowymi działa­czami w gminie byli, m.in.: Mordka Lejb Miodownik, Icek Majer Nusbaum, Lewek Strzegowski, Rubin Grosfeld, Dawid Grünbaum, Mojżesz Mittelman. Podczas wyborów do Rady Miejskiej w 1919 r. Żydzi uzyskali 7 mandatów, co pozwalało wpływać na pracę tego orga­nu. W tymże roku powstał oddział Agudy, na którego czele stanął Chaim Parasol. Aktywnie wspierał go rabin Mojżesz A. Lewi. Liczbę członków określano na 213 osób. Partia miała spory wpływ na działalność władz gminy żydowskiej.

 

W 1921 r. w Dąbrowie zamieszkiwało 4304 Żydów. Okres międzywojenny przyniósł rozwój środowiska żydowskiego, w tym różnego rodzaju partii i stowarzy­szeń. Ze stowarzyszeń zarejestrowano, m.in.: Żydow­skie Towarzystwo Muzyczne, które faktycznie działało od 1900 r., Towarzystwo Opieki nad Żydowską Mło­dzieżą Haszomer, Towarzystwo Biblioteki Żydowskiej im. I. L. Pereca, Żydowskie Stowarzyszenie Udzielania Pomocy Ubogim Dziewczętom Chewraj Hachanses Kało oraz Gemiłus Chesed. Ogółem, jak obliczyła M. Kaczmarkiewicz, zarejestrowano ich osiem.

 

Wzrosło znaczenie Żydów w życiu gospodarczym. Rodzina Mejtlisów dzierżawiła kopalnie „Stanisław” i „Vitorię”, Bernard Holenderski i Nachman Guttman Kopalnię „Florę”, Maurycy Sercerz „Lech”, Henryk Rechnic „Matyldę”. Kopalnia „Małgorzata” była współwłasnością Wolfa Erlicha i Lejby Stawskiego. Doliczyć tu należy Fabrykę Wyrobów z Drutu braci J. i S. Klein i Zjednoczone Fabryki Maszyn, Kotłów i Wagonów. Już w 1921 r. do kupców żydowskich nale­żało 198 punktów handlujących żywnością, 48 galante­rią, 23 żelazem oraz 10 restauracji.

 

Na przełomie lat 1929-1930 w Dąbrowie Górniczej zamieszkiwało 39.860 osób. Do ważniejszych zakła­dów prowadzonych przez Żydów można zaliczyć: betoniarnię F. Fochtmana, fabrykę czekolady M. Tenenbauma, drukarnię D. Wajnryba, garbarnię J. Win­nickiego, Fabrykę Papy Dachowej A. Lajtnera, zakład produkcji paszy K. Garnfmkiela, wody gazowanej D. Grynbauma, zabawek W. Morysa. W handlu kupcy żydowscy dominowali w handlu galanterią, ubrania­mi gotowymi, mięsem, artykułami spożywczymi, węd­liną oraz wyrobami żelaznymi.

 

Gmina żydowska w latach 20. XX w. wyznaczała do składki gminnej w granicach 500 - 530 rodzin. Przeważały składki w wysokości 2 zł, ale przeciętna wynosiła 26 zł. Dość wysoka była taksa uboju, zwłasz­cza wołu i krowy, bo aż 10 zł, owcy, cielęcia, barana 2,50 zł.

 

Kontrola ze strony starostwa przeprowadzona w 1927 r. stwierdzała, że gmina stale boryka się z bra­kiem środków, nie zauważa się też: „gorliwości w wykonywaniu poleceń odgórnych”. Brak środków sprawiał, że gmina miała długi za lata 1925-1927: wobec rabina 1265 zł, rzezaków I. Ferenda i A. Minca po 93,75 zł, J. Klajmana 57,25 zł, Ch. Minca 201,15 zł. Władze nie wyraziły więc zgody na zatrudnienie podrabina, zgo­dzono się natomiast na zmianę stawek za ubój. Za wołu lub krowę miano pobierać 7 zł, gdy stwierdzono brak badania rytualnego 3 zł, za kozę owcę, barana 2,50 zł, bez badania 50 gr. W 1927 r. z uboju uzyskano 48.000 zł. Kontrola stwierdziła też, że 26 osób odwołało się od wysokości nałożonych składek.

 

W 1932 r. gmina żydowska w Dąbrowie liczyła 4964 osoby. Jak wynika z zachowanych akt, w tymże roku za­kładano pozyskanie następujących sum do budżetu gminy:

 

Ze składek – 37.621 zł

Z rzezi – 39.000 zł

Innych wpływów – 10.970 zł

Rozchody:

Pobory rabina M. A. Lewiego – 7200 zł

Inwestycje – 49.230 zł

Subsydia dla rzeźni – 2500 zł

Instytucje dobroczynne – 13.300 zł

 

Pod koniec lat 30. XX w. w Dąbrowie Górniczej licz­ba Żydów wzrosła do 5500 osób, z czego 502 rodziny zostały zobowiązane do płacenia składek. Majątek ruchomy gminy określono na 7317 zł, nieruchomy na 40.200 zł, zadłużenie na 59.562 zł. We władzach gminy przeważali Żydzi bezpartyjni - 25%, ortodok­si, mizrachiści, agudowcy i syjoniści mieli po 16,7% wpływów, Poalej Syjon-Prawica - 8,2%.