WOLANÓW

Żydzi pojawili się tu wkrótce po lokacji w 1780 r. W siedem lat później byli właścicielami 27 domów. W 1792 r. otrzymali liczące się przywileje od właścicie­li miasta. W okresie Królestwa Polskiego stanowili 58,6% ogółu mieszkańców. Według spisu z 1921 r. było ich w Wolanowie 313. Już w XVIII w. gmina dys­ponowała drewnianą synagogą, mykwą i cmentarzem. Przed I wojną światową istniał też cheder.

 

W wyniku działań wojennych w 1915 r. spłonęła sy­nagoga i mykwa. Nabożeństwa więc, aż do wzniesie­nia nowej synagogi, odbywały się w prywatnym domu. Cmentarz znajdował się przy drodze z Wolanowa do Chronówka. Wiatach 1918 -1939 była to wieś i sie­dziba gminy w powiecie radomskim. W 1929 r za­mieszkiwało tu 514 mieszkańców.

 

W okresie międzywojennym ludność żyła z rolni­ctwa, rzemiosła i handlu. Wśród rzemieślników prze­ważali szewcy i krawcy. W 1933 r. na 45 rodzin opłaca­jących składkę gminną było 21 rzemieślników, 17 kupców, 5 rolników, przemysłowiec i furman. Od­notowujemy też piekarzy, stolarzy i rzeźników.

 

Do większych firm zaliczano zakłady krawieckie: A. Koperwasa i A. Waksberga, szewskie: M. Berencholca, M. Kuszermana i Ch. Kuranta, piekarnię R. Ad­lera, zakład stolarski L. Epsztajna. Ze sklepów wyróżniały się punkty spożywcze: J. Ajzenmana i Ch. Luksenburga, konfekcyjny J. Goldberga.

 

W wybranym Zarządzie w 1924 r. znaleźli się: Rywen Goldberg kupiec, Josek Kuszczman szewc, Ma­jer Hochberg rolnik, Moszek Klajman kupiec, Aba Bojman kupiec, Chaim Kurant szewc, Berek Waksberg krawiec i Cham Szaja Wajntraub piekarz. W poprzednim Zarządzie był Ch. Sz. Wajntraub.

 

Główny dochód gminy pochodził z rzezi. Rzezakiem w Wolanowie był Dawid Rubinsztajn z pobora­mi w 1929 r. 1560 zł. W 1929 r. po stronie dochodów zamierzano uzyskać 5013 zł, w tym 1998 zł ze składek, 1990 zł z rzezi, 505 zł z pokładnego i 520 zł z ofiar. Do płacenia składek w 1929 r. na 350 mieszkańców zo­bowiązano 59 rodzin, zwolniono 19.

 

Po stronie wydatków główne pozycje to płaca rzeza­ka oraz sumy przeznaczone na synagogę, cheder, łaź­nię i Kasę Bezprocentową. Od 1925 r. do 1929 r. skupiono się na odbudowie synagogi. Remont ukończono w 1929 roku.

 

W 1930 r. budżecie po stronie wpływów odnotowa­no ze składki 130 zł, z rzezi 4252 zł, ofiar 104 zł. Ogó­łem budżet zamknął się sumą 4486 zł. Po stronie wydatków główne pozycje to: uposażenie funkcjona­riuszy gminy 2340 zł, utrzymanie bóżnicy i kancela­rii gminy 1135 zł, utrzymanie budynków gminy 683 zł oraz subsydia i zapomogi 344,30 zł. Gmina w Wola­nowie w okresie dwudziestolecia międzywojennego, ze względów oszczędnościowych, nie posiadała włas­nego rabina.

 

W 1933 r. gmina liczyła 360 osób, do płacenia skła­dek zobowiązano 45 rodzin, na sumę 570 zł, 20 ro­dzin zostało zwolnionych. Wynika z tego, że gmina biedniała.

 

Według danych starostwa ze składki powinno się uzyskać 1093 zł, z rzezi 3000 zł, innych źródeł 550 zł, razem 4643 zł. Zamierzano wydać na funkcjonariuszy gminy 2390 zł, inne koszty 492 zł, inwestycje 385,96 zł, instytucje 25 zł, dobroczynność 250 zł, inne wydatki 600,04 zł.

 

Możemy też ustalić skład Zarządu. Przewodniczą­cym był Icek Kuszerman, członkami: Majer Hoch­berg, Mojżesz Klejman i Aba Bojman. Zarząd był dobrze oceniany przez starostwo. Nie notowano żadnych kłótni na tle poglądów politycznych.

 

W 1937 r. było tu 300 Żydów, do płacenia składki typowano 58 rodzin, wartość majątku ruchomego oceniano na 9000 zł, nieruchomego na 20.500 zł, zadłużenie 1627,76 zł. W Zarządzie przeważali bezpar­tyjni - 62,5% wpływów, pozostali to zwolennicy syjo­nizmu.