POŁANIEC

Najstarsza wiadomość o mieście pochodzi z 1264 r. Źródła z XVI w. wskazują: „...że Połaniec był miastem nieźle rozwiniętym gospodarczo i - jak na ówczesne czasy - stosunkowo ludnym. Stanowił poważny ośrodek produkcji rzemieślniczej, skoro rejestry poboro­we z 1570 r. i 1581 r. wskazują w mieście po 121 warsztatów, a źródła wcześniejsze poświadczają rozkwit rzemiosł spożywczych, jak rzeźnicy (w 1569 r. - 10 rzeźników) piekarzy, prasołów, gorzelników i piwowarów”. W 1562 r. miasto liczyło 287 domów i około 2000 mieszkańców. Z początkiem XVII w. pojawili się w mieście Żydzi, a król Władysław IV nadał im liczne przywileje. Miasto było kilkakrotnie niszczone, m.in. w okresie rokoszu Zebrzydowskiego oraz przez woj­ska Rakoczego. W końcu XVIII w. było tu 1700 miesz­kańców, 234 domy mieszkalne, 3 kościoły i synagoga.

 

Pierwsza wzmianka o istnieniu synagogi pochodzi z 1727 r. W 1744 r. zbudowano nową. Konstrukcja prawdopodobnie była nie najlepszej jakości, albo­wiem już w 1757 r. wymagała gruntownego remontu: „Posiadała konstrukcję przysłupową i ściany wiecowe z lisicami. Główną salę poprzedzał od zachodu przed­sionek z izbą (...). Główną salę założono na planie zbliżonym do kwadratu i przykryto sklepieniem zwierciadlanym. Ściany pokrywały polichromie”.

 

Po rozbiorach Połaniec stał się typowym miastem pogranicza. W 1820 r. liczył 1567 mieszkańców i 207 do­mów. Od lat 40. XIX w. funkcję rabina pełnił Szloma Spira. Gdy zmarł 13 stycznia 1862 r. jego funkcję przejął syn Simcha Salomon Spira. Nauki talmudyczne pobie­rał w Pacanowie, Iwaniskach oraz Sandomierzu.

 

W 1869 r. władze carskie pozbawiły Połaniec praw miejskich. W 1889 r. wielki pożar zniszczył znaczną część zabudowy. W momencie wybuchu I wojny światowej osada liczyła 4000 mieszkańców, w tym 1200 Ży­dów. Środowisko żydowskie dysponowało synagogą, chederem, łaźnią i cmentarzem. W okresie międzywo­jennym była to osada miejska w powiecie sandomier­skim. Po koniec lat 20. mieszkało tu 2561 osób.

 

W skład Zarządu gminy żydowskiej w 1924 r. weszli: Moszek Klajman handlarz bydłem, Szlama Cukier handlarz, Abram Nugiel handlarz, Lejba Friedman handlarz, Abram Goldhersz handlarz, Moszek Landgarten handlarz, Pimia Gerber kupiec, Zyzman Medler kupiec. W układzie politycznym do­minowali mizrachiści. Z poprzedniego Zarządu wszedł P. Gerber. Urzędnicy starostwa byli zgodni w ocenie, że: „...osada Połaniec jest biedną”.

 

Zachowana taksa uboju z 1925 r. wskazuje, że za ubi­cie wołu lub krowy pobierano 5 zł, cielęcia 2 zł, indyka, gęsi 50 gr, kaczki 30 gr, kury 25 gr. Kontrola przepro­wadzona w 1925 wykazała, że rzeź na bieżąco nadzoruje Uszer Goldszmit; polecono poprawić jakość księgo­wości, bo w kontrolowanych księgach znaleziono liczne błędy. Z protokołu wynika, że przy synagodze był cheder wspomagany sumą 385 zł rocznie.

 

Według danych starostwa w 1927 r. w Połańcu mieszkało 1200 Żydów, to jest 192 rodziny. Do płace­nia składek wyznaczono 160 rodzin, planując uzyskać z tego źródła sumę 2494 zł. Przeciętna składka wynosiła 15 zł rocznie. Z rzezi rytualnej planowano uzyskać 8200 zł.

 

W protokole pokontrolnym z 1927 r. pisano, że: „...gmina nie jest prowadzona należycie”. Brud, niedbalstwo, prowadzenie biura i księgowości pozosta­wiały wiele do życzenia. Sekretarz nie zna swoich obo­wiązków. Rabinom pobory wypłaca się z opóźnie­niem.

 

Trudna sytuacja finansowa wynikała stąd, że nawet członkowie Zarządu zalegali z opłatami. Starostwo ponadto twierdziło, że składki są zaniżone, bo suma z nich powinna wynosić w granicach 9000 zł. Były to życzenia nierealne.

 

Własnością gminy, oprócz bóżnicy i cmentarza, była łąka, którą dzierżawiono za sumę 75 zł. Nato­miast łaźnia, którą wydzierżawiono, spaliła się, więc odpadły dochody z tego źródła. Taksa od uboju była tu niższa niż w sąsiednich gminach, bo ludzi nie było stać na zakup mięsa. Pensja rabina Izraela Majera Rapoporta, sympatyka Mizrachi, była niewielka, bo zale­dwie 2800 zł rocznie. Na czele Zarządu stał Moszek Klajman. Oprócz rabina urzędowego byli w gminie dwaj rabini prywatni Chil i Mendel Kestenbergowie.

 

Według starostwa w 1933 r. było w Połańcu 1500 Ży­dów, którzy mieli wnieść składkę w wysokości 3538 zł. Z uboju zamierzano uzyskać 12.000 zł, innych źródeł 400 zł. Pobory rabina zaplanowano na 3600 zł, pobo­ry urzędników gminy 9194,62 zł, inne koszty 625 zł, inwestycje 1165,07 zł, dobroczynność 200 zł, inne wy­datki 1153,31 zł.

 

W 1937 r. Połaniec liczył 1000 Żydów, z tego do pła­cenia składek wytypowano 100 rodzin, majątek ru­chomy wynosił 7070 zł, nieruchomy 7800 zł, zaległo­ści 11.991,46 zł. W gminie zdecydowanie dominowali syjoniści.

 

12 sierpnia 1930 r. zarejstrowano Stowarzyszenie Gemiłus Chesed, zaś 17 lutego 1939 r. Linas Hacedek.