ŻARKI

Położone na południowy zachód od Częstochowy, nad dolną Wartą. Pierwsza informacja o mieście po­chodzi z 1382 r. Był to ośrodek prywatny, należący do Myszkowskich, następnie Korycińskich i Męcińskich. Miasto znane było jako lokalny ośrodek rze­miosła i handlu. Targi zostały ustanowione już w 1556 r., w każdy wtorek.

 

Centrum miasta stanowił trapezowy rynek i odcho­dzące z naroży ulice. Lokowane przez Władysława Opolczyka na prawie polskim, chociaż są też zdania, że lokowanie nastąpiło za Kazimierza Wielkiego. W 1406 r. Władysław Jagiełło przeniósł je z prawa pol­skiego na prawo średzkie. Jak pisze Marceli Antonie­wicz: „W konkretnym przypadku Żarek bezwzględnie można stwierdzić, że w roku 1406 było to miasto ukształtowane pod względem prawno-administracyjnym. Na czele miasta stał dziedziczny wójt”.

 

W 1662 r. było w Żarkach 630 mieszkańców. W XVIII w. działały tu kuźnice, w których przerabia­no miejscowe rudy. Miasto znane z okresu konfedera­cji barskiej. W 1791 r. mieszkało w Żarkach 1297 osób. W 1795 r. przedstawiciele miasta brali udział w zjeź­dzie w Częstochowie, gdzie ustalono jednolity system wag i miar. Przyjęto zasady sprzedaży piwa, gorzałki, żyta, pszenicy, tatarki, mięsa, pieczywa oraz towarów codziennego użytku.

 

Do rozbiorów Żarki pozostawały w województwie krakowskim, od 1795 r. w zaborze pruskim, następnie w Księstwie Warszawskim i Królestwie Polskim. Od 1831 r. znane były z produkcji maszyn górniczych i rolniczych. Od 1831 r. jako właściciel miasta wystę­puje P. A. Steinkeller, jeden z najbardziej zasłużonych przemysłowców polskich. W Żarkach złożył on fabry­kę maszyn rolniczych, rozwinął gisernię, kuźnię, emaliernię: „...lud miejscowy miał niemały zarobek, przywożąc do fabryki potrzebny surowiec i rozwożąc wyroby”. W latach 1851-1853 na gruntach Steinkelnera powstała przędzalnia bawełny H. Lindheima.

 

W 1867 r. mieszkało tu 3757 osób, z czego ludność żydowska stanowiła 61%. W 1868 r. właścicielem Ża­rek został Stanisław Lesser. W wyniku represji po po­wstaniu styczniowym, w 1869 r., Żarki straciły prawa miejskie, stając się osadą gminną. Mimo to, w 1873 r. założono tu Przędzalnię Towarzystwa Akcyjnego Za­kładów Bawełnianych Karola Scheiblera. O latach 80. XIX w. czytamy: „Osada sama przedstawia się bied­nie i brudno. Ulice niebrukowane, domy murowane porujnowane”. Na przełomie XIX i XX wieku miesz­kało tu 6294 osób, z tego około 1000 była to ludność mieszkająca czasowo. Mieszkańcy żyli głównie z rzemiosła, handlu i drobnej produkcji. Sporą rolę odgry­wały targi, które odbywały się przy rynku, gdzie były wydzielone stoiska handlowe. Przed wybuchem I woj­ny światowej osada liczyła 5000 osób.

 

Żarki to miejsce urodzenia słynnego mecenasa li­teratury hebrajskiej Abrahama Josela Sztybla.

 

W pierwszych dniach I wojny światowej Żarki trafi­ły pod okupację niemiecką. Niemcy szybko przystąpi­li do rekwirowania towarów, żywności, nałożono też przymusowe dostawy kontyngentowe. Wszystko to dotknęło zarówno Polaków, jak i Żydów. Po zakoń­czeniu wojny Żarki znalazły się w powiecie zawier­ciańskim, w województwie kieleckim.

 

W 1930 r. Żarki liczyły 4406 mieszkańców. Do waż­niejszych firm będących własnością Żydów należy za­liczyć zakłady bieliźniarskie: W. Ferlegiera, H. Majznera, H. Pławnera, J. Rubinsteina, czapnicze: S. Finkiela, J. Szwymera, garbarskie: I. Bratmana, S. Rottenberga, F. Stencela, S. Tenenbauma, P. Hercygiera, W. Warszawskiego, kamasznicze: K. Feldmana, H. Lemela, A. Horowicza, E. Kenigsberga, I. Majtlisa, Ch. Najmana, I. Szpringera, T. Zommersztajna, kaszar­nie: K. Ajzykowicza, H. Brodera, R. Szpringera, krawieckie: L. Frymorgena, E. Szwarca, H. Szwarca, pie­karnie: M. Fajnera, S. Krakauera, M. Kilnerga, J. Wajnrycha, przędzalniczy I. Praszkiera, siodlarski S. Weintrauba, szczotkarski Szpryngiera, szewskie: I. Ajzykowicza, L. Ajzykowicza, K. Borensztajna, S. Borensztajna, W. Borensztajna, J. Fajnera, W. Fajne­ra, Ch. Frymorgena, N. Kizmana, S. Ledermana.

 

Handlowali: drewnem J. Prejzerowicz, farbami B. Grinsztajn, galanterią: F. Borenstein, D. Hagerman, M. Lewenberg, B. Szatz, kiszkami zwierzęcymi A. i J. Wajcmanowie, końmi: B. Klizman, J. Krakauer, kuchenny­mi naczyniami: S. Klajner, I. Stybel, mąką T. Rozenblum, obuwiem I. Lejzorowicz, W. Zomersztein, octem R. Brajbardt, olejem jadalnym L. Ferleger, towarami różnymi J. Borensztajn, K. Rozenblum, mięsem: A. Korefeld, L. Korefeld, skórami: T. Fajkop, I. Glajtman, L. Grunwald, H. Szpringer, J. Sztajnbrachera, ar­tykułami spożywczymi: F. Birman, Ch. Epsztein, J. Königsberg, S. Kenigsberg, L. Pejsak, A. Pilcer, H. Prejzerowicz, S. Rajchman, F. Rozenbaum, B. Roz­enblum, R. Szmidt, M. Zajdmam, tytoniem: L. Pesak, C. Nunberg, F. Sztorchajm, zbożem M. Rozenblum, żelazem M. Borenstein, M. Fromer, Ch. Tuner, B. Wajsman. Handlarz zbożem Rosenblum był dorad­cą hrabiny Raczyńskiej. Cukiernie prowadzili: Z. Klajman, G Najmark, N. Szart, Sz. Zygielbaum, piwiarnie: J. Dauman, L. Wajnryb, wyszynk trunków: J. Dauman, M. Erenfrid. Kredytu udzielały: Bank Kupiecki - pre­zes Naftula Fromer oraz Bank Spółdzielczy - prezes Fajwel Borensztajn. Do intenteligencji można zaliczyć doktora medycyny I. Pajchela, akuszerkę D. Herszlikiewicz oraz księgarza M. Alterweina.

 

Pod koniec okresu międzywojennego było tu 10 garbarni, fabryka chemiczna produkująca barwniki anilinowe, dwa młyny, dwie cegielnie oraz kilka tarta­ków parowych.

 

Żydzi z Żarek brali aktywny udział w życiu społecz­nym i politycznym. W 1921 r. i 1927 r. radnym był Szmul Tenebaum, zastępcą radnego Lejzor Grunwald. Działała Organizacja Syjonistyczna, której prezesem był Izrael Rosensztein, Agudas Isroel prezesował Ab­ram Borensztajn. Silne były: Związek Kupców w Żar­kach na czele z prezesem Berkiem Śliwką, Związek Rzemieślników Żydowskich na czele z Dawidem Boruchem Finkielsztajnem, Związek Robotników Skó­rzanych z Joskiem Chrzanowskim. Działały kłuby sportowe Makkabi i Hakoach.

 

Według Doroty Rosińskiej: „...prawdopodobnie w XVI w. wzniesiono pierwszą synagogę w Żarkach. W XVIII w. zbudowano drugi obiekt kultu religijnego w mieście - dom modlitwy, który pełnił jednocześnie funkcję elementarnej szkoły religijnej (cheder)”. Lud­ność żydowska otrzymała zgodę na samorząd u schył­ku XVIII w. W 1741 r. w Żarkach zamieszkiwało 113 dorosłych Żydów, głównie przy rynku. Zobowią­zani byli płacić rocznie na rzecz kościoła 150 zł. Kahał żarecki podlegał pod kahał powiatowy w Lelowie. We­dług informacji z 1792 r. były tu dwie bóżnice, szpital - przytułek oraz cheder. W połowie XVIII w. założo­no też cmentarz. Kolejny utworzono w 1820 r.

 

Według Anatola Leszczyńskiego mieszkało: w 1791 r. - 348 Żydów, w 1827 r. - 702, w 1857 r. -1544, w 1864 r. - 2291, w 1897 r. - 2250.

 

Warto odnotować, że w 1810 r. w Żarkach przyszedł na świat Izrael Ejbuszowicz, przyszły rabin Radomia. Do dwudziestego roku życia pobierał nauki w Żarkach, od 1840 r. aplikował w Radomiu, gdzie pozostał.

 

W 1821 r. zniesiono kahały wprowadzając dozór bóżniczy. Żarecki dozór został podporządkowany okręgowi w Lelowie. W 1836 r. w dozorze żareckim byli: Judka Fajner, Ejzyk Sztybl, Izrael Piotrowski, w 1859 r. Mordka Siwek Jakub Kornberg, Icyk Wajn­traub. Rabinem od 1906 r. był Symcha Eliasz Szwarc­berg, podrabinem w Myszkowie Lejba Szwiner. W 1916 r. członkami dozoru bóżniczego zostali Lejzor Chrza­nowski, Mordka Fromer i Szymon Szporn. W 1909 r. skupisko ludności żydowskiej w Żarkach liczyło 2327 osób, to jest 44,8% ogółu mieszkańców. W 1921 r. lud­ność Żarek liczyła 4073 osób, w tym Żydów 2536, co stanowiło 57%. Zarząd gminy mieścił się przy ul. Dworskiej. Gmina miała na utrzymaniu dwie sy­nagogi, w tym jedną drewnianą. W pobliżu synagogi murowanej wzniesionej w XIX w. zlokalizowane były łaźnia oraz rzeźnia. Cheder znajdował się w pobliżu budynku Zarządu. Ponadto prowadzono dom dla biednych i dom noclegowy dla przejezdnych. Sprawo­wano też opiekę nad dwoma cmentarzami.

 

Po wyborach 1 czerwca 1924 r. w składzie Zarządu znaleźli się: Majer Dawid Alterwajn kupiec, Lejzor Chrzanowski handlarz końmi, Abram Dawid Szyjewicz szewc, Kopel Szymon Minc, Moszek Rozenblum kupiec, Fiszel Szulim kupiec, Berek Lajber kupiec i Izrael Tenenbuam garbarz. W Zarządzie byli agudowcy, mizrachiści oraz przedstawiciele Poalej Syjon Prawi­cy. Był protest podczas wyborów, ale go oddalono. Na czele Zarządu stanął działacz syjonistyczny, kupiec i nauczyciel języka hebrajskiego Kopel Szymon Minc. Sporą rolę odgrywał rabin S. E. Szwarcberg oraz zastęp­ca rabina Mendel Majjzlisz. Pracę Zarządu starostwo oceniało jako nie najlepszą. Gmina żarecka miała dwie filie, w Myszkowie i Włodowicach. W osadach tych ist­niały domy modlitw.

 

W 1927 r. na czele Zarządu stanął Joachim Tenen­baum, działacz PSP, członkami byli: Kopel Szymon Minc, S. E. Szwarcberg, Majer Dawid Alterwajn, Dawid Balsam, Szulim Fiszer, Abram Dawid Szyjewicz. Zarząd posiadał samodzielny dwupokojowy lo­kal. Jeden pokój przeznaczony był na kancelarię, dru­gi na obrady. W 1927 r. Zarządowi zarzucano złe zestawienie budżetu oraz to, że lista składek nie jest zasznurowana. Ministerstwo zmniejszyło w budżecie sumę na remonty z 3000 zł do 1000 zł. Różnicę przeznaczono na pensję rabina. Taksa od uboju wynosiła: za wołu, krowę 6 zł, cielę, kozę, owcę 3 zł, gęś 70 gr, kaczkę, kurę 35 gr.

 

Podczas wyborów przeprowadzonych w 1931 r. do urn zgłosiło się 589 osób, czyli 82% uprawnio­nych. Zgłoszono 11 list. Przewodniczącym został kupiec Józef Zielonka, członek Mizrachi.

 

W 1932 r. w Żarkach było 3000 Żydów. Ze składek zamierzano uzyskać 16.421 zł, z rzezi 30.000 zł, innych wpływów 4500 zł, co ogółem dawało 50.921 zł. Wydat­ki: roczna pensja rabina 6830 zł, pobory funkcjona­riuszy 17.100 zł, inne 2700 zł, inwestycje 15.000 zł, sub­wencje dla instytucji 500 zł, dobroczynność 2400 zł, inne wydatki 5111 zł.

 

W protokole z 13 września 1932 r. zwracano uwagę Zarządowi na konieczność pobierania opłat za rzeź zgodnie z przyjętą taryfą, położenie w synagodze no­wej podłogi, pokrycie zaległości za leczenie i składki ubezpieczeniowe, konieczność wyłożenia w łaźni ścian wanien kafelkami, staranne prowadzenie ksiąg urodzin i ślubów. Według starostwa rabin robił to niechlujnie. Rzezak Icek Gutbraut bił drób bez pobiera­nia opłaty, co uznano za niewłaściwe, bo zaniżało do­chód gminy. Taksę za ubój uznano za prawidłową.

 

Ponieważ były donosy, że przewodniczący Zarządu J. Zielonka popiera niektóre firmy, które budowały rzeźnię, starostwo dokonało kontroli, podczas której stwierdzono, że nie było żadnych nadużyć. Firma, która budowała rzeźnię wzięła 8163,18 zł, o 2000 zł mniej niż proponowały inne firmy budowlane.

 

Według danych starostwa z 1933 r. w Żarkach miesz­kało 3000 Żydów, w związku z tym ze składek Zarząd powinien uzyskać 15.421 zł, z rzezi 30.000 zł, innych źródeł 5250 zł, razem 50.671 zł. Należy tu wyjaśnić wysokość składki. Otóż starostwo do bieżącej sumy skła­dek doliczyło zaległe.

 

Budżet przygotowany przez Zarząd i ostatecznie zatwierdzony przez Ministerstwo Wyznań był nieco inny. Po stronie wpływów liczono na sumę 43.585 zł, w tym z rzezi 27.000 zł oraz składek od 363 rodzin - 4392 zł.

 

A oto jak wyglądało szczegółowe rozliczenie budżetu:

 

Zakładano / Pozyskano

Z miejsc w synagodze – 50 zł / nie wpłynęło

Rzezi – 27.000 zł / 21.488 zł

Pokładnego – 1000 zł / 401 zł

Pomników – 350 zł / 421 zł

Łaźni – 600 zł / 600 zł

Mac – 1200 zł / 864 zł

Składka bieżąca – 4392 zł / 2110 zł

 

Jak widzimy dochody ani z rzezi, ani ze składki nie zostały zrealizowane.

 

W 1933 r. pobory rabina S. E. Szwarcberga wynosiły 5737 zł, plus 100 zł na mieszkanie. Sekretarz M. Rytterband zarabiał 1400 zł, kantor L. Erenfryd 400 zł, szames S. Rajchman 250 zł, rzezacy J. Gutbrant 4760 zł, R. Wajcman 2850 zł, B. Wajcman 1904 zł. Gmina nie zawsze jednak wywiązywała się z planowanych sum, zwłaszcza wobec rzezaków, co wywoływało spo­ro skarg i kłótni.

 

Według zachowanego protokołu posiedzenia Zarzą­du ze stycznia 1934 r. w jego składzie byli: J. Zielonka - przewodniczący, Mendel Fajkopf, Abram Dawid Szyjewicz - członkowie oraz Moszek Rytterband - sekretarz.

 

W tymże roku wykazano, że istnieją poważne zale­głości w egzekwowaniu nałożonych składek. I tak za 1929 r. - 1143 zł, za 1930 r. -1745 zł, za 1931 r. - 2403 zł, za 1932 r. - 2700 zł, za 1933 r. - 72,10 zł. Ogółem dług sięgnął 8063,10 zł. W zaistniałej sytuacji, po wielu dyskusjach, zadecydowano się na umorzenie nie wpłaco­nych składek za lata 1926 -1928. Nie znalazło to uzna­nia w oczach starosty.

 

Kontrola majątku nieruchomego ze strony starostwa wykazała, że synagoga była w stanie dobrym, bet hamidrasz wymagał remontu, podobnie było z łaźnią. Nowy cmentarz, na ogółem trzy znajdujące się w gmi­nie, był w stanie dobrym. Grabarzem był Icek Holcer.

 

Zachowana lista składek z 12 stycznia 1934 r. wska­zuje, że w gminie na około 3000 mieszkańców do pła­cenia wytypowano 363 rodziny. Składki wahały się od 5 zł do 200 zł. Do płacenia 5 zł wytypowane było 175 rodzin, 6 zł - 3 osoby, 8 zł - 128 osób, 10 zł - 83 rodzi­ny. Składkę 200 zł płaciła jedna rodzina, 100 zł - trzy.

 

W ostatnim przed wybuchem wojny Zarządzie, w 1936 r. znaleźli się: J. Zielonka, Hendel Rytterband, Abram Malus, Luzer Czarnowski, Lejbuś Szwiner, Berek Birensztajn, Eliasz Rapaport i Jakób Praszkier. Przewodniczącym, podobnie jak w poprzednich wy­borach został J. Zielonka, kandydujący ze Związku Kupców w Polsce, zastępcą H. Rytterband, członek Organizacji Syjonistycznej. Z inicjatywy Zarządu założono w 1938 r. Ligę Kobiet Żydowskich, która za­jęła się dożywianiem biednych dzieci. Podjęto też działania mające na celu założenie szkoły średniej.

 

W 1937 r. Żarki liczyły 3000 Żydów, do płacenia składek wytypowano 359 rodzin, majątek ruchomy wyceniono na 450 zł, nieruchomy na 82.700 zł, zadłużenie na 7187,37 zł. Preliminarz budżetowy po stronie dochodów określono na 40.000 zł.

 

Z gminą związane było Towarzystwo Talmud Tora, Bikur Cholim i Linas Hacedek. Wspomagano też Kasę Bezprocentową. W mieście sporą popularnością cieszy­ła się biblioteka żydowska posiadająca książki w języ­kach hebrajskim, jidisz i polskim.

 

W momencie wybuchu II wojny światowej w Żar­kach mieszkało 60% Żydów. W Zarządzie dominowa­li syjoniści.