CIEPIELÓW

Położony na drodze z Sandomierza do Zwolenia, w dolinie rzeki Iłżanki, lokowany w 1548 r. przez Mar­cina Kazanowskiego, na podstawie przywileju króla Zygmunta I. Należał do Piaseckich, Denhoffów, Sanguszków, Karczewskich, Czarneckich. Król Zygmunt III w 1597 r. nadał mieszczanom przywilej utworzenia cechów. Rozwój miasta został przerwany zniszcze­niami podczas wojny północnej. W 1786 r. było tu 41 Żydów, co stanowiło 8,9% ogółu mieszkańców. W ich posiadaniu znajdowało się 15 domów.

 

W 1820 r. zamieszkiwało Ciepielów 102 Żydów i 475 katolików. W siedem lat później było tu 285 Ży­dów, to jest 33,1% ogółu mieszkańców. Podczas pierwszego spisu po odzyskaniu niepodległości w 1921 r. doliczono się ich 339, to jest 34,7%.

 

Samodzielna gmina żydowska założona została w XVIII w., pierwsze wzmianki pochodzą z 1786 r. Gmi­na dysponowała drewnianą synagogą, łaźnią i chederem. Synagoga drewniana, podobnie jak 80 domów, spłonęła w kwietniu 1886 roku. Fundamenty pod kolej­ną, piętrową z cegły, według projektu Lucjana Mierzejewskiego położono w 1887 r. Budowę zakończono w 1891 r. Zniszczona została w 1915 r., odbudowana w 1930 r: „Forma synagogi ciepielowskiej nie ma bezpośrednich analogii wśród polskiej architektury synagogalnej końca XIX w. W bryle obiektu przykrytego łama­nym dachem polskim odnajdujemy sylwetkę synagogi chęcińskiej, zaś w kolumnach portyku analogię z syna­gogą w Modliborzycach, Nowym Korczynie czy w Klimontowie. Tradycyjny pozostał układ przestrzenny sy­nagogi - z kwadratową salą modlitw, obniżoną podłogą w stosunku do przedsionka...”.

 

W 1865 r. gmina posiadała, poza synagogą, szkołą, łaźnią, rzeźnię koszerną, dom rabina. Mykwę murowa­ną wzniesiono w 1889 r. Cmentarz o powierzchni 0,2 ha, ogrodzony parkanem, znajdował się przy dro­dze do Tymienicy Starej. Do 1917 r. rabinem był Abram Wajnsztok. W 1917 r. funkcję rabina objął Jankiel Hersz Epsztajn, ortodoksa. Podrabinem był Abram Wajnsztok.

 

W 1930 r. zamieszkiwało Ciepielów 978 osób, któ­re żyły z rolnictwa, rzemiosła i drobnego handlu. Do ważniejszych firm żydowskich zaliczano w rze­miośle: kaszarnię Sz. Frydmana, piekarnię M. Kormana, zakład szewski M. Goldfarba. Punkty handlowe z tekstyliami prowadzili: G. Ajzenman, J. Goldman, S. Rojza, P. Zylbergeld. Drewnem handlował M. Kierszenblum, materiałami różnymi M. Kuperman, skórami Ch. Laufer, artykułami spożywczymi: F. i P. Blumenfeldowie, S. Elenbojgern, L. Fiszmon, L. Goldbard, Ch. Ajzeeman, Sz. Drajzner, F. Frydman I. Trangiel, że­lazem Sz. Goldfar.

 

W 1924 r. Ministerstwo Wyznań zwróciło Zarzą­dowi w składzie: Moszek Sankowicz, Moszek Kirszenbaum, Szlama Kuperberg, Judka Szpigielman, Fiszel Blumenfeld, Josek Goldban, Icek Fiszman, Szmul Pims uwagę, że rabin zarabia zbyt mało. Ni­skie też są składki, albowiem przeciętna wynosi zale­dwie 4 zł. Do niskich należała tu również taksa uboju. Za rzeź wołu lub krowy pobierano 4 zł, cielęcia, owcy, kozy 1,70 zł, indyka 50 gr, gęsi 45 gr, kaczki 20 gr.

 

Zakładano, że w 1925 r. dochód z rzezi wyniesie 2480 zł, ze składki 332 zł, z czytania Rodału 50 zł. Ogółem budżet po stronie przychodów miał wynosić 2862 zł. Po stronie wydatków przewidziano na pobo­ry rabina J. H. Epsztajna 1600 zł, rzezaka Klajmana 800 zł, remont mykwy 200 zł. W 1926 r. pobory rabi­na wzrosły do 2400 zł, rzezaka do 1000 zł. Podwyżki Ministerstwo Wyznań poleciło pokryć ze zwiększo­nej taksy uboju. Zalecono pobierać za ubój gęsi 80 gr, kaczki, kury 40 gr.

 

W 1930 r. budżet po stronie dochodów przewidy­wał z rzezi 2230 zł, pokładnego 20 zł, czytania Rodału 45 zł, łaźni 159 zł, miejsc w bóżnicy 610 zł, ze składki 600 zł. Taksa uboju wyglądała następująco: za ubicie wołu lub krowy 6 zł, cielęcia 3 zł, gęsi i indyka 85 gr, kaczki, kury 45 gr. W1931 r. przeciętna składka wynosi­ła ponad 9 zł, objęto nią 69 rodzin. W latach 1930-1931 na czele Zarządu stał Moszek Sankowicz.

 

Jak wynika z zachowanego budżetu z 1932 r. skład­kę roczną planowano na 600 zł, z rzezi zamierzano pozyskać 2269,20 zł, miejsc przed Torą 15 zł, pokład­nego 50 zł, pomników na cmentarzu 20 zł, czytania Rodału 49 zł, łaźni 150 zł, innych źródeł 50 zł. Zaska­kujące było to, że z rzezi uzyskano 2523,35 zł, to jest więcej o 254,15 zł niż planowano, podobnie było z czytaniem Tory, gdzie uzyskano o 13,61 zł więcej. Rabin J. H. Epsztajn zarabiał rocznie 2400 zł, rzezak Chil Klajman 1700 zł, na wykończenie bóżnicy prze­znaczono 1131 zł, opał 60 zł, światło 45 zł, materiały piśmienne 50 zł, pobory sekretarza Szmula Kuperberga 300 zł. Zaległości na 31 grudnia 1931 roku wy­nosiły 1283,44 zł, w tym wobec rabina 200 zł, rzezaka 141,74 zł, sekretarza 50 zł. Gminą rządził Zarząd w składzie: prezes Mojżesz Laufer, członkowie Mo­szek Korman, Pinkus Sankowicz, Szloma Grajzner, Szloma Lukas, Fiszel Blumenfeld, Icek Fiszman.

 

W1933 r. gminę zamieszkiwało 487 Żydów, do pła­cenia składek przewidziano 61 rodzin, zwolniono 30, głównie furmanów i wyrobników. Składka wahała się w granicach od 5 zł do 51 zł.

 

Według starostwa w 1933 r. mieszkało w Ciepielo­wie 480 Żydów. Ze składek zamierzano uzyskać 656 zł, z rzezi 3003 zł, innych wpływów 910 zł, razem 4569 zł. Dla rabina przewidywano pobory w wysokości 2400 zł, innych funkcjonariuszy gminy 2000 zł, na inne kosz­ty 169 zł.

 

W 1937 gmina liczyła 471 osób, do płacenia skła­dek przewidziano 56 rodzin, majątek ruchomy wyce­niono na 1800 zł, nieruchomy na 14 060 zł. Zadłuże­nia nie było. W Zarządzie dominowali ortodoksi - 62,5% wpływów oraz Aguda - 37,5%.

 

W okresie międzywojennym w Ciepielowie zareje­strowano jedno stowarzyszenie - Żydowską Bibliote­kę im. Szolem Alejchema.