W szlacheckiej Rzeczypospolitej

Losy Chmielnika nieodłącznie związane są z historią Żydów. To oni wspólnie z Polakami tworzyli historię tego miasta, budowali je, organizowali tu życie społeczne i gospodarcze. Znaleźli tu dla siebie miejsce przyjazne i przez lata stanowili znaczącą większość mieszkańców. Historia tej społeczności ginie jednak w mrokach dziejów. Dokumentów po pożarach miasta i zniszczeniach wojennych ocalało niewiele, a ich poszukiwanie w archiwach jest odkrywaniem wciąż nowych zagadek. Odtwarzanie losów chmielnickich Żydów z pojawiających się w starych dokumentach fragmentów ich życia prowokuje do stawiania wciąż nowych pytań. Od kiedy Żydzi zamieszkali w Chmielniku? Okazuje się, że na tak łatwe, zdawałoby się pytanie, nie jest wcale łatwo odpowiedzieć.

 

Przed pięcioma wiekami Chmielnik był niewielką, ale bardzo starą osadą w wielkich dobrach ziemskich rodu Oleśnickich herbu Dębno. Leżał na szlaku handlowym przy gościńcu wiodącym z Krakowa przez Skalbmierz do Bodzentyna, Iłży i Radomia oraz z Sandomierza przez Szydłów do Chęcin. Jak podaje Jan Długosz było się tutaj dziewięć łanów kmiecych, trzy karczmy i dwie zagrody. Właściciel tych ziem Jan Oleśnicki w 1551 roku wyjednał u króla Zygmunta przywilej na lokację miasta na prawie magdeburskim i trzy jarmarki w roku na świętego Jakuba, Wszystkich Świętych i świętego Macieja. W mieście mogły się też odbywać targi w każdy czwartek. W przywileju określono opłaty od domów i rzemiosł, a osiedlający się w mieście na wydzielonych przez dziedzica gruntach na 12 lat zostali zwolnieni od wszelkich świadczeń. Wiadomo, że miasto powstało obok starej wsi Chmielnik, nazywanej odtąd Podedworzem. Na nowym gruncie przy szlaku handlowym wytyczony został prostokątny rynek z wybiegającymi od niego ulicami. Tam swoje domy mieli budować przyszli mieszczanie.

 

Źródła do najstarszych dziejów Chmielnika są nader skąpe. Jak pisze prof. Waldemar Kowalski w 1573 roku miasto płaciło do skarbu 3 złote i 6 groszy podatku. W 1579 roku mieszkało tu i działało tylko 10 rzemieślników, w tym 4 gorzelników i młynarz. Kiedy w 1580 roku król Stefan Batory dał przywilej na kolejne jarmarki, a Mikołaj Oleśnicki w roku 1588 dodał mieszczanom gruntu ze swojego folwarku ustalając czynsz roczny za ziemię, i w 1591 roku zmniejszył obciążenia mieszczan – miasto zaczęło się prężniej rozwijać. Odtąd mieszczanie nie musieli już na wypadek wojny wystawiać czterokonnego wozu wyładowanego żywnością, zmniejszyły się daniny rzeźników, a obowiązek robót ograniczono do naprawy trzech grobli.

 

Pod koniec wieku XVI - w roku 1591 miasto płaciło podatek od 42 domów: 18 w Rynku, 15 przy ulicach i 9 za „miastem”. Chmielnik miał wówczas około 250 mieszkańców w tym już trzech szewców, dwóch rzeźników, dwóch krawców, dwóch kowali, bednarz, stolarz, piekarz i piwowar. Rzemieślnicy mieli czterech czeladników, pojawiło się dwóch przekupniów i trzech chałupników. W dalszym ciągu najwięcej mieszczan utrzymywało się z uprawy roli.

 

Czy już wtedy byli wśród nich Żydzi?

 

Założyciele Chmielnika byli zwolennikami reformacji. Wkrótce za ich wolą nowe miasto stało się dogodnym miejscem osiedlenia wyznawców arianizmu, a potem kalwinizmu.

 

Około 1555 roku za sprawą Jana Oleśnickiego doszło do zajęcia kościoła katolickiego na zbór ariański, a sędziwy proboszcz Leonard, który mieszkał najpierw wespół z ministrami ariańskimi, musiał opuścić probostwo. Kościół zwrócono katolikom dopiero w 1607 roku.

 

W 80-tych XVI wieku Chmielnik stał się jednym z najważniejszych ośrodków arianizmu w Małopolsce. Tu odbywały się synody, tu przyjeżdżali najważniejsi ariańscy teologowie.

 

 Na przełomie XVI i XVII wieku, kiedy Chmielnik liczył około 400 mieszkańców, centrum arianizmu przeniosło się do nieodległego Rakowa, a w Chmielniku zaczęli dominować kalwini, którym sprzyjali nowi dziedzice miasta – Gołuchowscy.

 

Krzysztof Gołuchowski, który wystawił w Chmielniku zbór kalwiński, szkołę oraz i mieszkanie dla ministra zboru, nadał również przywilej osiedleńczy dla ludności żydowskiej. Zezwolił on Żydom na swobodne zamieszkanie w mieście, prowadzenie handlu, rzemiosł i szynków a także na budowę bóżnicy i szkółek.

 

Wśród historyków nie ma zgodności co do tego, czy przywilej dziedzica sankcjonował istniejący stan rzeczy i nadany został grupie Żydów już mieszkających w Chmielniku czy też był ambitnym planem dziedzica, który liczył, że aktywna gospodarczo ludność żydowska przyczyni się do rozwoju miasta i zwiększenia jego dochodów. Żydowski historyk dr N. M. Gelbar, autor artykułu o historii Żydów w Chmielniku uważa, że mieszkali oni w mieście już od roku 1565, ale nie podaje źródła tej wiadomości. Zważywszy na fakt, że miasto powstało stosunkowo niedawno, a w przywilejach Oleśnickich nie było mowy o Żydach, trudno przypuszczać, ze zostali oni od razu po powstaniu Chmielnika dopuszczeni do osadnictwa. Dziedzice, którzy byli zwolennikami reformacji popierali przede wszystkim osadnictwo wyznawców swojej wiary. Pamiętajmy, że według źródeł miasto w 1591 roku liczyło około 250 mieszkańców. Nie mogło być silnym ośrodkiem osadnictwa żydowskiego.

 

 W tym czasie Żydów w okolicznych miastach mieszkało niewielu. Jak podaje prof. Jadwiga Muszyńska, żydowskie osadnictwo na terenie województwa sandomierskiego ma dość późną metrykę. W największym mieście – Sandomierzu, w 1611 roku mieli tylko 11 domów, w starym królewskim Szydłowie, w którym już w 1470 roku był już żydowski cmentarz, pogłówne w 1576 roku zapłaciło tylko 20 starozakonnych. Największym skupiskiem żydowskim w województwie był Opatów, gdzie w 1618 roku odnotowano 60 żydowskich nieruchomości, w tym bóżnicę i szpital. W należącym do Oleśnickich Pińczowie, który także był ogniskiem reformacji, w 1576 roku pogłówne płaciło tylko 10 żydowskich mieszkańców. W źródłach nie ma informacji o podatku płaconym przez Żydów z Chmielnika.

 

Jest więc bardzo mało prawdopodobne, że przywilej Krzysztofa Gołuchowskiego z 1631 roku nadany został grupie już osiadłych w Chmielniku Żydów, by ułatwić im rozwój społeczności. Powinniśmy więc traktować raczej ten przywilej jako dokument, który zezwala dopiero Żydom na osadnictwo w mieście. Być może właściciel młodego miasta chciał w ten sposób zachęcić do osadnictwa Żydów z okolicznych miast: Szydłowa, Wiślicy, Stopnicy, Pińczowa czy Nowego miasta Korczyna, które przeżywały swój rozkwit także dzięki aktywności Żydów?

 

Z braku źródeł nie jest łatwo odpowiedzieć historykom na to pytanie. Z dostępnych dokumentów wiemy jednak na pewno, że jeszcze w I połowie XVII wieku, wśród kupców żydowskich handlujących z Krakowem nie m Żydów z Chmielnika. Z badań dr Szymona Kazuska, który zajmował się handlem kupców żydowskich i chrześcijańskich miast województwa sandomierskiego w XVII wieku wynika, że kupcy chmielniccy wykazywali ogromną aktywność w handlu z Krakowem, którym był dla nich chłonny rynek zbytu, ale byli to kupcy chrześcijańscy. Spośród aż 191 odnalezionych w dokumentach wzmianek o transportach towarów między Chmielnikiem i Krakowem, zaledwie dwie informują o przewozie towarów przez kupców żydowskich, z których jeden na pewno pochodził z Kazimierza, a skąd był drugi nie wiadomo. Wszyscy kupcy chrześcijańscy byli natomiast mieszkańcami Chmielnika. Dokumenty krakowskie odnotowują aktywność handlową kupców żydowskich z pobliskiego Pińczowa, Stopnicy czy Nowego Korczyna, więc trudno sobie wyobrazić, że Żydzi z Chmielnika nie zajmowali się intratnym handlem z Krakowem. Pośrednio jest to więc dowód na to, że kupców żydowskich w Chmielniku wówczas jeszcze nie było, lub mieszkało tu być może kilka rodzin, które nie zajmowały się kupiectwem.

 

Można próbować uzasadnić to twierdzenie faktem, że Chmielnik był z I połowie XVII wieku prężnym ośrodkiem kalwinizmu. Dziedzice byli protektorami swoich współwyznawców. Kalwini byli bardzo aktywni gospodarczo, zajmowali się rzemiosłem i kupiectwem i być może nie dopuszczali do Chmielnika konkurencji żydowskiej? Pamiętajmy, że miasto było siedzibą seniorów krakowskich, tu odbywały się synody, czyli zjazdy przełożonych wszystkich zborów z prowincji, działała szkoła, która służyła całemu dystryktowi krakowskiemu i sandomierskiemu. Niewielki Chmielnik i tak z trudem radził sobie z napływem gości nie tylko z Polski i być może dla Żydów zabrakło tu po prostu miejsca na osiedlenie?

 

Do takich wniosków uprawniałby fakt, że gdy po wojnach szwedzkich i ofensywie kontrreformacji Chmielnik mocno podupadł, a część różnowierców wyprowadziła się z miasta, wolne domy zaczęli kupować i dzierżawić Żydzi i od tego czasu dokumenty odnotowują ich obecność w mieście. W 1673 roku pogłówne z Chmielnika opłacało do skarbu 487 chrześcijan, a już rok później statystyki podatku wskazują jako płatników 65 Żydów. Nawet pamiętając o niedoskonałości rejestrów skarbowych nie możemy nie zauważyć faktu, że Żydzi pojawiają się w Chmielniku właśnie w czasie, kiedy podupada znaczenie jako ośrodka kalwińskiego i a miasto zaczynają opuszczać jego dotychczasowi mieszkańcy. Warto zauważyć też, że następuje to w czasie kiedy chmielnickim kalwinom stawia się zarzuty ukrytego arianizmu, wyznania zdelegalizowanego, którego zwolenników skazano kilka lat wcześniej na wygnanie z Polski.

 

Z powyższej analizy wynikają jeszcze dwa ważne wnioski. Pierwszy dotyczy powszechnie podawanego w literaturze faktu o wymordowaniu przez wojska polskie podczas wojny ze Szwedami Żydów gminy chmielnickiej. Faktem jest, że w czasie wojen szwedzkich w połowie XVII wieku ludność żydowska poniosła poważne straty. Wojska polskie posądzając Żydów o sprzyjanie Szwedom wycięły w pień całe gminy żydowskie w kilku miastach. Tak było m.in. w Sandomierzu, co zostało potwierdzone w pamiętnikach szwedzkiego żołnierza H. Holstena, który opisuje wymordowanie przez wojsko 600 Żydów na zamku w Sandomierzu. Resztę Żydów król Jan Kazimierz kazał wówczas wygnać z miasta, a ich dobytek skonfiskował.

 

Historycy pisząc o czasach potopu szwedzkiego podają także, że wojsko wycięło m.in. 100 rodzin w Chmielniku (niektórzy autorzy piszą o 150 osobach – dane nie są zgodne), 150 w Chęcinach, 50 w Wiślicy i 50 w Seceminie.  Czy jednak taki fakt rzeczywiście miał miejsce w Chmielniku?

 

Trudno jednak znaleźć uzasadnienie dla tego twierdzenia w świetle dokumentów, które w ogóle nie potwierdzają istnienia w Chmielniku tak licznej gminy żydowskiej. 100 rodzin Żydowskich to skromnie licząc około 500 – 600 osób.  Nawet gdyby to było 150 osób, tak liczna gmina żydowska nie mogła pozostać niezauważona, choćby w dokumentach podatkowych, czy handlowych, Pamiętajmy także, że źródła podają, iż w I połowie XVII stulecia całe miasto liczyło około 400 mieszkańców i było w nim w początku wieku 42 domy. Żeby pomieścić taka liczbę Żydów Chmielnik musiały być co najmniej dwa razy większy. Teza o wymordowaniu chmielnickich Żydów nie jest należycie udokumentowana. Pojawia się w literaturze powtórzona za historykami hebrajskimi, nie znajduje jednak oparcia w faktach i nie jest dowodem na istnienie w Chmielniku dużej gminy żydowskiej już w I połowie XVII wieku.

 

Znakomity historyk żydowski Majer Bałaban w swojej „Historii Żydów w Krakowie i na Kazimierzu” pisze także obszernie o stosunkach starych i dużych gmin żydowskich w Kazimierzu i Krakowie z gminami województwa sandomierskiego i powstałym pod koniec XVII wieku ziemstwie krakowsko - sandomierskim – organie samorządu żydowskiego w dawnej Rzeczypospolitej, skupiającym przedstawicieli wszystkich gminy. Zauważa, że większość ziemstwa powstała w wyniku emigracji Żydów krakowskich, dlatego zachowywała zwierzchnictwo rabinów i seniorów Krakowa i Kazimierza. Gminy te jeszcze w I ołowie XVII wieku liczyły zaledwie po kilkanaście rodzin żydowskich i dopiero w końcu wieku powiększyły się znacząco głównie na skutek emigracji Żydów z podupadłego w wyniku wojen Krakowa. Majer Bałaban nie wymienia wśród tych starych gmin Chmielnika i nie podaje żadnego faktu o Żydach z Chmielnika, który terytorialnie podlegał wówczas okręgowi w Szydłowie.  W II połowie XVII wieku, jak pisze Bałaban, zaczęły się rozwijać się te gminy gdzie Żydzi znajdowali opiekę właścicieli miasta, jak na przykład Pińczów, gdzie gmina żydowska rozkwitła od panowaniem Myszkowskich, a miasto stało się wkrótce siedzibą ziemstwa krakowsko-sandomierskiego.  Te fakty potwierdzają pośrednio nasza tezę o tym, że Żydzi pojawili się w Chmielniku dopiero w II połowie XVII wieku. Miasto wówczas podupadło, gdyż, przypomnijmy, w 1658 roku po wyroku sądu nakazującego im opuszczenie Polski, wyprowadzili się z niego arianie. Potrzebowało nowej siły napędowej i tą siłą okazali się właśnie Żydzi – być może ci, którzy emigrowali wówczas z Krakowa. Być może również właściciele Chmielnika otoczyli wówczas Żydów swoim protektoratem zachęcając ich do osadnictwa. Przypomnijmy, że statystyki podatku pogłównego odnotowują pierwszych 65 Żydów w Chmielniku dopiero w roku 1674.  Wtedy też dopiero musiały zacząć się ukształtować zręby gminy żydowskiej. Gmina musiała bowiem sprowadzić i opłacić rabina, potem zakupić miejsce na synagogę i cmentarz, opłacać utrzymanie synagogi, a na takie wydatki stać było dopiero społeczność liczącą co najmniej kilkadziesiąt rodzin.

 

Drugi wniosek wynikający naszej analizy zmierza więc do zakwestionowania podawanego powszechnie w opracowaniach faktu o dacie powstania chmielnickiej synagogi – najważniejszego materialnego śladu, jaki pozostał po żydowskiej społeczności Chmielnika.

 

Dotychczasowe rozważania uprawniają nas bowiem do stwierdzenia, że synagoga chmielnicka nie mogła powstać, jak podają niemal wszystkie opracowania, około roku 1638, a więc wkrótce po nadaniu przywileju osiedleńczego dla ludności żydowskiej. Data jej powstania jest z pewnością późniejsza i jest powiązana na pewno z rozwojem gminy żydowskiej, która musiała już mieć solidne podstawy materialne by zdecydować się na budowę reprezentacyjnego budynku. Kiedy to nastąpiło spróbujemy odpowiedzieć sięgając do nielicznych źródeł historycznych. O ile już w pierwszej połowie XVII wieku jacyś Żydzi mieszkali w Chmielniku z pewnością nie było ich stać na wybudowanie tak reprezentacyjnego budynku jakim jest chmielnicka synagoga, zwłaszcza że, jak podaliśmy wcześniej, nie prowadzili aktywnej działalności gospodarczej.

 

Z pewnością powstająca w Chmielniku gmina żydowska zdecydowała o wybudowaniu najpierw synagogi drewnianej. Był to powszechny typ budownictwa synagogalnego w Polsce, murowane synagogi miały tylko bogate i duże gminy. Istnienie drewnianej synagogi jest potwierdzone w protokole wizytacji biskupiej w Chmielniku w roku 1748. W tym czasie, jak podaje protokół wizytacyjny w całej parafii Chmielnik mieszkało około 100 rodzin żydowskich, podczas gdy na przykład w parafii pińczowskiej Żydów mieszkało około 5 tysięcy. Fakty te przytacza m.in. ks. prof. Daniel Olszewski w zarysie dziejów parafii chmielnickiej.

 

Zwrócimy jednak uwagę na fakt, iż dokumenty kościelne mówią, iż Żydzi chmielniccy zaczęli budowę murowanej synagogi za czasów kardynała Jana Aleksandra Lipskiego i po jego śmierci w 1746 roku budowę tę przerwali. Dlaczego - nie wiadomo. Być może z braku funduszy.

 

W Archiwum Państwowym w Kielcach zachował się bardzo interesujący dokument – „Księga erekcji dwóch mansjonarzy w mieście Chmielniku” (Liber erectionis duorum mansionariorum in oppido Chmielnik). Jest w nim mowa o tym, że w 1741 roku starsi chmielnickiej synagogi zobowiązują się przyjąć kapitał ulokowany na dobrach żydowskich, a odsetki od tegoż kapitału zobowiązują się wypłacać na rzecz Bractwa Różańcowego.

 

W dokumencie tym czytamy: „Stanąwszy oblicznie Niewierni Żydzi Starsi Synagogi Chmielnickiej Jakób Brzeski i Kalma Wigdorowicz jaśni, jawnie i dobrowolnie przyznali, iż sumą polskich złotych tysiąc currentis monetae (bieżącej monety) odebrali i odliczyli... od której zapisują się całym pospólstwem swoim i sukcesorami wiecznemi czasy płacić wyderkaf po złotych siedem od sta najprzód do Bractwa Różańca Świętego(...) wyderkafu rocznego złotych polskich dwadzieścia i osiem od sumy czterechset złotych ....”.

 

Dokument mówi ponadto o zapisie procentów na rzecz szpitala dla ubogich oraz Bractwa św. Anny.

 

To bardzo ciekawe źródło nie tylko po raz pierwszy wymienia nazwiska chmielnickich Żydów, ale także wskazuje iż społeczność była już wówczas na tyle majętna i zorganizowana, że była w stanie płacić odsetki od ulokowanego kapitału, ręcząc za to swoim majątkiem, a z drugiej strony – powierzający lokatę nie bał się o utratę tak znacznej kwoty i miał zaufanie do gminy chmielnickiej. Powierzanie kapitałów gminom żydowskim na procent było wówczas powszechnie stosowaną praktyką, gdyż kahały (gminy) były zwykle solidnymi płatnikami odsetek.

 

Uprawnione będzie w tym miejscu postawienie pytania na co gminie chmielnickiej potrzebna była w 1741 roku tak znaczna gotówka? Pamiętając o kościelnym zapisie, że wtedy właśnie zaczęto budować w Chmielniku murowaną synagogę, możemy przypuszczać, że pieniądze przeznaczono na budowę synagogi, a z powodu trudności finansowych budowę znów na jakiś czas przerwano.

 

Synagoga chmielnicka powstałaby więc sto lat później niż to się powszechnie uważa, czyli około roku 1730. Twierdzenie takie jednak jest bardzie prawdopodobne w świetle przytoczonych faktów. Niektóre źródła wspominają także, że synagoga żydowska powstała na miejscu dawnego zboru kalwińskiego, który został zburzony po wyroku sądu lubelskiego z 1691 roku, co również byłoby zgodne z naszymi przypuszczeniami.

 

Chmielnicka synagoga jest z pewnością interesującym i cennym zabytkiem. O jej wieku mogliby z pewnością powiedzieć bardzo dokładne badania architektoniczno-konserwatorskie.

 

Społeczność żydowska Chmielnika ukształtowała się, oraz zaczęła zyskiwać na znaczeniu pod koniec XVII wieku. Wtedy też z pewnością ukształtowała się gmina wyznaniowa. Musiała być dość prężna ekonomicznie, bo jej obowiązkiem było samodzielnie zatrudnić i utrzymać rabina.

 

O pozycji i znaczeniu gminy chmielnickiej zdecydowali bowiem jej rabini. To za sprawą ich osobowości Chmielnik w tym czasie stał się sławny i był miejscem obrad sejmików żydowskich ziemstwa krakowsko-sandomierskiego. Właśnie na jednym z takich sejmików doszło do wypadku, który sprawił, że o Chmielniku dowiedziały się szybko niemal wszystkie gminy żydowskie. Otóż w 1690 roku na zjazd starszych gmin do Chmielnika udawał się rabin krakowski Aron Teomim, wielki uczony i autorytet talmudyczny, wcześniej rabin Wormacji i Pragi. Po drodze na sejmik rabiego Arona Teomima porwali jacyś żołnierze, pobili go i wsadzali na konia, z którego kilka razy spadał. W końcu rzucili rabina na wóz i przywieźli do Chmielnika, gdzie zmarł. Nazajutrz rabina Teomima pochowano na cmentarzu w Pińczowie. Oznaczać to może, że gmina chmielnicka nie miała jeszcze wówczas własnego cmentarza lub to, że chciano znanego rabina pochować w miejscu bardziej znanym i godnym niż Chmielnik.

 

Pierwszym rabinem Chmielnika, o którym wspominają źródła, zdaje się być Szymon Jakow Jekiel. Historycy hebrajscy wspominają wprawdzie rabina Yitzchaka, który miał zginąć wraz z innymi Żydami z Chmielnika w czasie potopu szwedzkiego, ale poza ta wzmianka nic o tej postaci nie wiadomo.

 

Reb Szymon Jakow Jekiel, zanim trafił do Chmielika był wcześniej sędzią prawa talmudycznego i kierownikiem pińczowskiej jesziwy – szkoły talmudycznej. Był cenionym autorytetem prawa rabinicznego, autorem wydawanych w Europie komentarzy, bardzo poważanym przez starszyznę żydowską i cytowanym w literaturze rabinicznej. Jego książki aprobowali rabini Sejmu Czterech Ziemstw. Objęcie z pewnością lepiej płatnego stanowiska rabina gminy w Chmielniku byłoby więc logicznym krokiem na drodze jego kariery. Reb Jekiel był sędzią żydowskim i delegatem na zjazd Sejmu Czterech Ziemstw w Jarosławiu w 1699 roku. W świecie żydowskim miał znaczną pozycję o czym świadczy ślub jego córki z synem naczelnego rabina krakowskiego Jechoszuy Heszela. 

 

Gmina chmielnicka zyskała jeszcze na znaczeniu, gdy 1702 roku jej rabinem został urodzony w Pińczowie w 1660 roku Eliezer syn Jehudy, pochodzący ze znanej rodziny rabinów aszkenazi, uznany już wówczas komentator Talmudu. Wcześniej był rabinem w kilku innych miastach. Z Chmielnika kilka lat przed śmiercią w 1730 roku przeszedł do Pińczowa, gdzie objął urząd rabina ziemstwa krakowsko-sandomierskiego. Rabi Eliezer był autorem kilku drukowanych rozpraw na temat żydowskiej tradycji i piśmiennictwie talmudycznym, tłumaczem prawa religijnego. Był znaną i ceniona postacią wśród polskich rabinów, jego książki były cenione wśród uczonych Żydów, a na druk komentarzy „ Damasek Eliezer” otrzymał w 1723 roku znaczną kwotę od starszyzny Sejmu Czterech Ziemstw - najwyższego organu żydowskiego samorządu szlacheckiej Rzeczypospolitej.

 

Kolejnym rabinem zapisanym w historii gminy chmielnickiej był Dawid Szmelka, jeden z synów Judy Lejba rabina Szydłowa i potem - w latach 1710- 1731 - rabina Krakowa. Rabin Lejb z Szydłowa był spokrewniony ze znaczącymi starszymi gminy krakowskiej, miał wielkie wpływy w żydowskim świecie. Gdy sam już był rabinem Krakowa swoich pięciu synów ulokował na stanowiskach rabinów w Szydłowie, Tarnowie, Opatowie, Staszowie i w Chmielniku, gdzie rabinem został właśnie Dawid Szmelka. Był on delegatem na Zjazd Czterech Ziemstw w 1728 roku, w Chmielniku udzielił też m.in. aprobaty do dzieła rabinicznego „Zera Baruch”. W 1731 roku został on rabinem Pińczowa.  Jego postać stała się głośna w żydowskiej historii, gdy wdał się on w spór z bratem Jozue, dla którego ojciec Rabin Lejb, wyznaczył po swojej śmierci na stanowisko rabina krakowskiego. Tymczasem stanowisko to dostał Dawid Szmelka. Między braćmi doszło kłótni i bójki, sprawa stanęła w sądach żydowskich i polskich, bracia oskarżali się wzajemnie o napaści. Dawid Szmelka posądzony został przez brata nawet o sfałszowanie testamentu matki, który miała rzekomo potwierdzić Elżbieta Przebendowska, ówczesna dziedziczka Chmielnika. W procesie rabin krakowski Dawid Szmelka zeznawał przed sądem, jak podaje Majer Bałaban, że „ matka zrobiła legalny testament w obecności wszystkich swych synów i seniorów chmielnickich i że sam Jozue dał kwit na to, że przyjmuje testament do wiadomości. Ledwie jednak matka zmarła, Jozue zerwał z ciepłych jeszcze zwłok łańcuch złoty i wyjął z matczynej spódnicy klejnoty, które stale miała przy sobie”.   

 

Jozue po kłótniach z bratem opuścił urząd rabina w Szydłowie, zaś bracia sądząc, że umarł, przekazali majątek pozostałym o nim sierotom. Mówiono nawet, że Jozue przechrzcił się i przyjął szlachectwo.

 

Spory w rodzinie rabina skompromitowały Dawida Szmelkę i wywołały oburzenie wśród Żydów. W dodatku starsi gminy krakowskiej zamieszani byli w nadużycia finansowe. Gdy rozpoczęła się walka o obsadę stanowiska rabina Dawid Szmelka wyjechał do Działoszyc, gdzie zmarł w 1751 roku.

 

Kolejnym rabinem Chmielnika był przedstawiciel znanej krakowskiej rabinackiej rodziny Landau. Rodzina ta zyskiwała na znaczeniu poprzez koligacje rodzinne i lokowanie swoich przedstawicieli na każdym wolnym stanowisku rabina w gminach całego ziemstwa. Jego działaloność w Chmielniku znana jest z aprobowania tu m.in. rozprawy rabina Moshe Gershona z Pińczowa „Gaonai Basra” wydanej potem w Turku w roku 1764 oraz rozprawy „Sefer Doros” wydanej w 1769 roku w Karlsruhe.

 

Po Józefie Landau fotel rabina Chmielnika, gminy, która już wtedy bardzo zyskała na znaczeniu zajął syn rabina lwowskiego Jehudy Lejba i zięć rabina krakowskiego Yitzaka Landau - Józef Ettinger, który zajmował to stanowisko do lat 90-tych XVIII stulecia.

 

Wówczas – w 1787 roku spisano w parafii chmielnickiej 836 starozakonnych, spośród których w mieście Chmielniku mieszkało 782. Kolejny spis z 1789 roku mówi o 484 starozakonnych mieszkańcach Chmielnika. W mieście żyło wówczas 150 dorosłych mężczyzn i 170 kobiet, oraz 46 chłopców i 60 dziewcząt.  Chmielniccy Żydzi zajmowali się głównie uprawą roli, a tylko 36 utrzymywało się z handlu. Według tych statystyk 22 Żydów nie miało stałego zajęcia.  

 

Inne dane podają z kolei, że już w 1764 roku w Chmielniku żyło 1445 Żydów. Dane te są dość rozbieżne i trudno dziś jednoznacznie twierdzić które są prawdziwe, zwłaszcza, że spisy ludności żydowskiej nigdy nie były zbyt dokładne, głównie z powodu niezbyt przychylnego stosunku ludności żydowskiej do wszelkiego rodzaju spisów.  Z danych statystycznych wynika jednak, że liczba ludności żydowskiej w mieście w II połowie XVIII wieku dorównała liczbie ludności polskiej i od tego czasu odsetek ludności żydowskiej w mieście stale wzrastał.

 

Spośród 253 domów, w Chmielniku w 1775 roku do Żydów należało 150: 62 domy w Rynku, 29 przy ulicy Szydłowskiej, 29 przy Pierzchnickiej i 33 przy Pińczowskiej.  Kolejne dane z roku 1789 mówią już tylko o 165 domach w Chmielniku, z których do Żydów należało 96, a 69 były to domy chłopskie. Między rokiem 1775 a 1789 spadła nie tylko liczba Żydów, zmniejszyła się też ogólna liczba wszystkich mieszkańców Chmielnika, co jest uzasadniane trudnymi czasami konfederacji barskiej i zniszczeniami miasta.

 

W XVIII wieku Chmielnik stał się własnością Ożarowskich. Około 1730 roku Jerzy Marcin Ożarowski rozpoczął w Chmielniku budowę kościoła parafialnego, którą dokończył kolejny właściciel Andrzej Moszczeński. Żona dziedzica Elżbieta z Przebendowskich, którą poznaliśmy wcześniej przy okazji dyskusji o testamencie matki rabina chmielnickiego Dawida Szmelki, po śmierci męża w 1783 roku dokończyła wyposażenia wnętrz świątyni. Mimo, że Ożarowscy i Moszczeńscy byli żarliwymi katolikami nie robili przeszkód w rozwoju społeczności żydowskiej. Przeciwnie – w czasie gdy byli właścicielami dóbr chmielnickich, Żydzi znaleźli tu bardzo przyjazne miejsce do zamieszkania i rozwijania działalności gospodarczej, otrzymali też zgodę na budowę synagogi, która powstawała na ziemi wydzierżawionej, a roczną opłatę dzierżawną gmina żydowska w Chmielniku płaciła aż do końca swojego istnienia.

 

Właśnie w spisach Moszczeńskiego znalazła się informacja o zajęciach chmielnickich Żydów, która jest odmienna od wcześniejszych spisów, mówiących o tym, że chmielniccy Żydzi zajmowali się głównie rolnictwem. Spis dziedzica wymienia między innymi: 9 żydowskich krawców, browarnika, 4 kapeluszników, dziewiarza, 2 wytwórców koronek, złotnika, 6 rzeźników, 4 piekarzy, wytwórcę mydła, trzech wytwórców świec, 2 wytwórców wapna, introligatora. Jest też w spisie mowa o rabinie, dwóch kantorach, posługaczu bóżnicy, ośmiu nauczycielach religii i rzeźniku rytualnym. Dowiadujemy się także, ze był w Chmielniku jeden klezmer i jeden badchen – weselny żartowniś.

 

Widzimy więc, że społeczność żydowska w Chmielniku była w XVIII wieku już dobrze zorganizowana. Byli tu już przedstawiciele wszystkich zawodów potrzebnych by funkcjonowała gmina, a Żydzi zajmowali się nie tylko uprawą roli, ale też handlem i rzemiosłem. Już wtedy na dużą skalę chmielniccy Żydzi handlowali skórami, zbożem a także bydłem, a chmielnickie jarmarki stawały się sławne na Śląsku oraz w Prusach, gdzie trafiało bydło i zboże.

 

Po śmierci Andrzeja Moszczeńskiego w roku 1784 Chmielnik jako wiano jego córki Urszuli przechodzi w ręce Józefa Chłapowskiego.

 

Nowy dziedzic rozszerzył przywilej Żydów Chmielnika, dając im prawo propinacji wódki i piwa. Zezwolenie dotyczyło każdego Żyda w właściciela domu, który odtąd mógł palić wódkę oraz warzyć i sprzedawać piwo. Oczywiście dziedzic miał korzyści z opłat za korzystanie z tego przywileju.

 

Po ojcu w 1815 roku majątek przejął Dezydery Adam Chłapowski, generał i ordynans Napoleona. Był wykształconym w Anglii rolnikiem i poświęcił się od 185 roku gospodarowaniu swoimi majątkami. Starał się również uporządkować gospodarkę Chmielnika oraz wyegzekwować od mieszkańców wszystkie należności, co napotykało na zrozumiały opór ze strony zarówno Polaków jak i Żydów.

 

Tak chmielniccy Żydzi wkroczyli w wiek XIX. Miasto po trzecim rozbiorze Polski od 1795 roku znalazło się w granicach Austrii. Po 1809 znalazło się w granicach Księstwa Warszawskiego, a po Kongresie Wiedeńskim od 1815 roku było pod panowaniem cara Rosji. Te wielkie zmiany polityczne niewiele wywołały oddźwięku w chmielnickiej gminie żydowskiej. Dalej żyła ona dawnym rytmem kahału, przestrzegając odwiecznych praw i obyczajów. Wprawdzie władze austriackie w 1789 roku zmieniły charakter gminy wyznaniowej z jednostki samorządu żydowskiego na organizację religijnej wspólnoty wyznawców judaizmu, a władze rosyjskie powołały w 1822 roku w miejsce kahałów dozory bóżnicze, jednak były to tylko zmiany formalne. Gmina w Chmielniku w dalszym ciągu długo jeszcze funbsp;nkcjonowała jak przed laty, powoli przystosowując się do zmian.