Obozy Zagłady

Podstawą do opracowania pierwszego spisu obozów niemieckich w Polsce w latach 1939- 1945 jest szczegółowa ankieta Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce. Kwestionariusze tej ankiety wraz z instrukcją o sposobie ich wypełniania zostały rozesłane w końcu sierpnia 1945 roku przez Ministerstwo Sprawiedliwości do wszystkich sądów grodzkich funkcjonujących na terenie Państwa Polskiego. Kierownicy sądów grodzkich zbierali dane za pośrednictwem wójtów gmin, względnie burmistrzów miast, na których terenie istniały obozy, przesłuchując ich w charakterze świadków na okoliczności, zawarte w kwestionariuszu. Stąd kwestionariusze ankiety mają charakter urzędowy, są zaopatrzone w podpisy odpowiedniego wójta gminy lub burmistrza i pieczęć zarządu miejskiego, oraz protokół podpisany przez sędziego grodzkiego.

 

Ponadto do kwestionariuszy dołączone są często:

 

1. zeznania innych świadków, którzy bądź przebywali sami w obozie, bądź mogli zaobserwować z wolności pewne fakty z życia obozu w czasie okupacji;

 

2. protokoły oględzin przez sędziego grodzkiego miejsca obozu i dowodów rzeczowych, które zachowały się z obozu, i

 

3. protokoły ekshumacji zwłok straconych więźniów w obozie, a nawet resztki dokumentów i akt poniemieckich.

 

Dane, na których oparte jest niniejsze sprawozdanie, uzyskane więc zostały w sposób możliwie jak najdokładniej odtwarzający obiektywny stan rzeczy.

 

W związku z tym, że na terenach świeżo przyłączonych do Polski na zachodzie sądy grodzkie i władze samorządowe były dopiero wprowadzane i stopniowo organizowane, na razie ankieta nie objęła tych ziem. Zakres więc terytorialny jest zwężony do tych ziem polskich i b. Wolnego Miasta Gdańska z roku 1939, które weszły w skład obecnego Państwa Polskiego. Nie objęła ona zatem zarówno ziem odzyskanych w 1945 roku na zachodzie, jak i ziem wschodnich dołączonych do Z.S.R.R.

 

Wskutek różnych trudności, będących następstwem wojny i długotrwałej okupacji, wynik ankiety - do chwili obecnej brak jest odpowiedzi z kilkunastu sądów grodzkich, około 7% ogólnej ilości - nie pozwala na ustalenie całkowicie wyczerpujących danych o obozach niemieckich w Polsce. Niewątpliwie będą konieczne dalsze metodyczne badania dla uzupełnienia całego szeregu danych, jednak zebrany materiał źródłowy o pierwszorzędnym znaczeniu historycznym stwarza możliwości pierwszego systematycznego ujęcia zagadnień obozów i określenia ich znaczenia w ogólnej polityce niemieckiego okupanta na ziemiach polskich.

 

Charakterystyka obozów w świetle ankiety.

 

Obozy niemieckie na ziemiach polskich były jednym z głównych środków polityki realizowania nowego ładu - „Neue Ordnung“. Ład ten, oparty na ideologii mitu o wyższości rasy nordyckiej, u przede wszystkim Niemców jako narodu wybranego panów - „Herrenvolk“, sprowadzał się w hitlerowskim imperializmie na wschodzie do bezwzględnego wykorzystania w służbie niemieckiej sił narodów ujarzmionych i ich niszczenia biologicznego. Żydzi mieli zostać całkowicie wytępieni jeszcze przed końcem wojny, zaś Polacy, zanim podzieliliby ich los, przeznaczeni byli do niewolniczej służby Niemcom.

 

Zgodnie z założeniami imperialistycznej polityki Niemiec i planami kolonizacyjnymi, zostały podjęte na ziemiach polskich wielkie akcje masowego przesiedlania ludności polskiej poprzez obozy przesiedleńcze - „Umsiedlungslager“ i osiedlania na ich miejsce Niemców sprowadzonych z innych terenów.

 

Dla wykorzystania niewolniczej siły roboczej stworzona została cała skala obozów pracy, „Arbeitslager“, od zwykłych do karnych i najcięższych obozów, oraz masowe wywożenie ludności polskiej do Niemiec na przymusowe roboty.

 

Dla całkowitego unicestwienia elementów bezwartościowych z punktu widzenia hitlerowskiego, szkodliwych dla interesów III Rzeszy (przede wszystkim Żydów), zorganizowane zostały obozy zagłady (Vernichtungslager).

 

Dla wyniszczania opornych elementów i jako narzędzie terroru politycznego w stosunku do całej ludności służyły obozy koncentracyjne - „Konzentrationslager“.

 

Należy przy tym pamiętać, że w obozach koncentracyjnych umieszczani byli Polacy nie tylko za działalność polityczną, za sabotaż, za opór przeciwko zarządzeniom władz okupacyjnych, ale często i za szmugiel żywności ze wsi do miast, za niedostarczanie kontyngentów itp.

 

Do obozów koncentracyjnych wysyłano poza tym masy ludzi zupełnie niewinnych, złapanych przypadkowo na ulicy, w pociągach i w domach podczas obław, urządzanych systematycznie przez SS, żandarmerię i policję.

 

Tego rodzaju postępowanie władz okupacyjnych miało na celu rozciągnięcie terroru policyjnego na całą ludność w Polsce.

 

I. Obozy zagłady - „Vernichtungslager“ były to zorganizowane w formie obozów miejsca masowych straceń. Na ziemiach Polski, objętych ankietą, istniały cztery takie samodzielne obozy: w Chełmnie, w Bełżcu, w Sobiborze i w Treblince, oraz trzy obozy zagłady związane organicznie z głównymi obozami koncentracyjnymi w Oświęcimiu II - Brzezince (Birkenau), w Majdanku i Sztutowie.

 

Więźniowie przywożeni do tych obozów w wielkich transportach byli natychmiast z reguły straceni, poza szczupłymi drużynami roboczymi, zajętymi przy grzebaniu, względnie paleniu zwłok na stosach lub w krematoriach, i zatrudnionymi przy sortowaniu rzeczy pozostałych po straconych.

 

W obozach tych więźniów nie było. Masowe egzekucje odbywały się zazwyczaj w komorach gazowych lub autach specjalnie na ten cel urządzonych, przy pomocy zatruwania ofiar gazami: cyklonem (cyjanowodorem HCN) lub gazami spalinowymi.

 

Zwłoki zagazowanych grzebano na samym początku w zbiorowych mogiłach, potem palono w piecach krematoryjnych lub na stosach oblewanych płynem łatwopalnym. Od wiosny 1942 roku dokonywano masowych ekshumacji i palenia zwłok uprzednio pogrzebanych ofiar, celem zatarcia śladów dokonanych zbrodni.

 

Drużyny robocze również były po pewnym czasie mordowane i zastępowane przez nowoprzybyłych więźniów.

 

W Bełżcu, Sobiborze i Treblince tracono wyłącznie Żydów i Cyganów, w Chełmnie zginęła również pewna ilość Polaków i więźniów innych narodowości (przede wszystkim Rosjan).

 

W każdym z obozów zagłady unicestwiono setki tysięcy ludzi.

 

Rzeczy po zamordowanych (odzież, biżuterię, złoto itp.) władze obozowe wysyłały stale do Niemiec.

 

Do Niemiec wysyłano również systematycznie złoto z przetopienia złotych zębów, które usuwano ze zwłok ofiar, jak również włosy kobiet zamordowanych.

 

II. Obozy koncentracyjne - „Konzentrationslager“ (Kazet lub K. L.) były pomyślane, jak to już zaznaczono powyżej, jako środek terroru policyjnego, mający głównie charakter prewencyjny - zastraszenie jak najszerszych warstw społeczeństwa polskiego i sparaliżowanie w zarodku wszelkich tendencji uporu w stosunku do okupanta.

 

Obozy koncentracyjne miały jednak na celu poza tym niszczenie ludzi, zagładę jak największej ilości obywateli polskich, zmniejszenie liczby Polaków jako elementu narodowościowego szkodliwego dla planu kolonizacyjnego III Rzeszy.

 

Reżim obozowy, warunki mieszkaniowe i higieniczne, racje żywnościowe, rodzaje pracy, brak opieki lekarskiej - wszystko to przemawia za tym, iż niemieckie obozy koncentracyjne zostały pomyślane jako miejsca zagłady setek tysięcy ludzi. Najwyższe władze państwowe niemieckie zorganizowały obozy koncentracyjne w taki sposób, aby jak największa ilość więźniów tych obozów wymierała w krótkim przeciągu czasu.

 

Zasadniczo żywot więźnia w obozie koncentracyjnym z uwagi na głodowe racje żywnościowe i warunki higieniczne oraz warunki pracy nie mógł trwać długo. Obliczając wartość kaloryczną pożywienia więźnia staje się oczywistym, że więźniowie, którzy nie dostawali paczek żywnościowych z domu i nie midi okazji do kradzieży żywności, musieli zginąć w ciągu najdalej kilku miesięcy od chwili znalezienia się w obozie.

 

Przeciętnie zdrowy człowiek, ciężko pracujący, nie ubrany należycie, niedożywiony, tracąc stale na wadze, pozbawiony witamin, spędzający noce zwykle w nieopalanym baraku w niewiarogodnych wprost warunkach sanitarnych, zawszony, nie mogący się myć, pracujący podczas choroby, nie mający możności leczenia się - taki przeciętnie zdrowy człowiek musiał w tych warunkach stać się ofiarą wyniszczenia głodowego i pierwszej poważnej choroby, jaka go nieuchronnie czekała.

 

Na miejsce zmarłych więźniów przybywały do obozu tysiące nowych więźniów, przeznaczonych do niewolniczej pracy, aby po pewnym czasie ustąpić znowu z kolei miejsca nowym zastępom ofiar.

 

W ten sposób przez obozy koncentracyjne, stosunkowo niewielkiej pojemności, przechodziły w Polsce setki tysięcy ludzi, którzy masowo wymierali.

 

Niezależnie więc od nieludzkiego stosunku władz obozowych do więźniów, od okrucieństw i znęcania się nad więźniami, będącymi normą w obozach koncentracyjnych, abstrahując od całego reżimu obozowego, uznać należy, iż obóz koncentracyjny był z uwagi na same warunki życia i pracy więźniów jednocześnie obozem zagłady.

 

Zarówno Oświęcim jak i Majdanek były dlatego też obozami zagłady nie tylko dla milionów ludzi, kierowanych od razu po przybyciu transportów wprost do komór gazowych, ale i dla setek tysięcy tych więźniów, którzy, pracując w tych obozach jako niewolnicze siły robocze, byli właściwie również z góry skazani na zagładę.

 

III. Obozy pracy - Arbeitslager dadzą się podzielić na cztery grupy: obozy pracy o charakterze karnym, obozy pracy dla Żydów, obozy pracy zwykłe i obozy pracy związane z robotami fortyfikacyjnymi.

 

Pierwsza grupa obozów pracy obejmuje wszystkie te obozy, które bez względu na swoją nazwę miały charakter karny, są to obozy pracy karne - „Strafarbeitslager“, obozy karne - „Straflager“, obozy pracy przymusowej - „Zwangsarbeitslager“, zastępcze więzienia policyjne - „Polizeiersatzgefängnis“, obozy pracy wychowawcze - „Arbeitserziehungslager“, zakłady pracy jak na przykład „Gauarbeitsanstalt“ (w Bojanowie, woj. poznańskie), oddziały robocze więzień karnych - określane jako Arbeitskommando - (Stammlager Zuchthaus in...) i obozy karno-administracyjne.

 

Wszystkie te obozy stanowią stopień pośredni między zwykłymi obozami pracy a obozami koncentracyjnymi. Praca jest w nich traktowana jako kara, więźniowie pracują 12-14 godzin na dobę z przerwą jednogodzinną na obiad; złe warunki higieniczne, brak opieki lekarskiej, niewystarczające racje żywnościowe wywołują dużą śmiertelność wśród więźniów. Poza tym więźniowie są bici i dręczeni podobnie jak w obozach koncentracyjnych (kary chłosty, bicie przy pracy, szczucie psami, wieszanie za ręce lub nogi, kara bunkra; zamknięcia w ciemnicy nago bez pożywienia). Za większe przewinienia, do których zalicza się kradzież chleba przez głodujących, i za próbę ucieczki więźniowie karani są śmiercią.

 

Obozy karne pracy są środkiem zastępczym kary więzienia za szmugiel, drobny sabotaż, za niedostarczenie kontyngentów, za uchylanie się od wezwań Arbeitsamtu na roboty do Niemiec, za handel lub prowadzenie przedsiębiorstwa bez pozwolenia itp.

 

Zasadniczą różnicę między tymi obozami a obozami koncentracyjnymi stanowi właściwie termin kary określony w każdym wypadku. Rozpiętość jego jest dość duża; zależnie od rodzaju obozu karnego (zwłaszcza w okresie początkowym) kary wahają się od 1 miesiąca (w obozach karno-administracyjnych na terenie Generalnego Gubernatorstwa, pozostających pod zarządem starostwa powiatowego lub miejskiego), lub od sześciu tygodni (w obozach „wychowawczych“), albo od 8 tygodni (56 dni w obozie pracy przymusowej) do kilku miesięcy. Trzeba zaznaczyć, że istniała przy tym duża dowolność w przedłużaniu terminów. Często po odbyciu kary w przepisanym terminie więźniowi ponownie wymierzano taką samą karę. Były również liczne wypadki przekazywania więźniów większymi partiami do obozów koncentracyjnych na pobyt bezterminowy. W ogólnej jednak praktyce więźniowie po odbyciu kary bądź zostawali zwalniani, bądź byli wywożeni na roboty do Niemiec.

 

Obozy te są przeważnie niewielkie, jeśli chodzi o przeciętny stan liczebny (od 100 do 500 osób), za to przeszła przez nie w czasie ich istnienia większa liczba ludzi aniżeli przez zwykłe obozy pracy, które miały przeważnie stałą liczbę robotników przez dłuższy okres czasu i nie odnawiały swego składu tak często.

 

Drugą odrębną grupę stanowiły obozy pracy dla Żydów - Judenlager („Julag“ - w skrócie).

 

Obozy te niezależnie od swojej nazwy, niezależnie od tego, czy były obozami pracy przymusowej, czy obozami karnymi, czy też zwykłymi obozami pracy, miały zawsze charakter wyniszczający z uwagi na głodowe racje żywnościowe, wyjątkowo ciężką pracę i złe traktowanie pracujących Żydów. Kierownicy tych obozów mieli pozostawioną sobie dużą swobodę w stosunku do więźniów i często znęcali się nad nimi, nie licząc się zupełnie z ich życiem. Drobne nawet przewinienia pociągały za sobą zastrzelenie lub powieszenie więźnia. Odżywianie w obozach dla Żydów było znacznie gorsze od racji żywnościowych dawanych robotnikom „aryjskim“ w zwykłych obozach pracy. Robotnicy żydowscy po wykorzystaniu ich jako siły roboczej byli przeznaczeni na zagładę.

 

Obozy pracy zwykłe - Arbeitslager, Gemeinschaftslager, miały charakter zorganizowanego wyzysku siły roboczej przy daniu więźniom minimum warunków, zapewniających trwałe wykorzystanie ich sił fizycznych do ciężkiej pracy. Kierowani tu byli w miarę zapotrzebowania ludzie zarejestrowani w urzędach pracy a chwilowo bezrobotni. Ogólny nadzór nad obozami pracy należał do Niemieckiego Frontu Pracy, tzw. D.A.F. (Deutsche Arbeits-Front). Prace pozostawały pod nadzorem poszczególnych firm prowadzących roboty lub organizacji Todta. Należą do tej grupy obozy pracy przy budowie autostrad tzw. Reichsautobahnlager, obozy pracy przy robotach melioracyjnych wodnych, pozostające pod kierownictwem Urzędu Gospodarki Wodnej Rzeszy - Reichswasserwirtschaftsamt, i inne.

 

Ostatnią wreszcie grupę stanowią obozy pracy przy umocnieniach polowych, okopach - robotach fortyfikacyjnych, tzw. „Einsatzlager“. Tego rodzaju obozy powstały w drugiej połowie 1944 roku, począwszy od lipca wskutek zbliżania się frontu wschodniego. Praktyka stosowana przy organizowaniu tych obozów wykazywała dużą różnorodność. Robotnicy obozu w rejonach przyfrontowych byli zwykle skoszarowani na terenie ściśle zamkniętym i pracowali pod nadzorem wojska. Obozy, znajdujące się w okolicach dalej położonych od frontu, były tworzone bądź w formie odratowanych terenów z barakami lub namiotami, bądź też w budynkach szkół i zarządów gminnych pod strażą, bądź też w formie skoszarowania ludności zdolnej do pracy w kilku budynkach gospodarskich na terenie wsi (stodoły, obory).

 

Nadzór nad robotami miała Organizacja Todta, albo SA (Sturmabteilung) der NSDAP, lub władze wojskowe.

 

W niektórych okolicach roboty przy umocnieniach obowiązywały całą ludność zdolną do pracy, przy czym wszyscy uchylający się od prac byli wyłapywani przez żandarmerię lub policję po drogach i mieszkaniach we wsi.

 

W załączonym spisie zostały uwzględnione tylko takie prace fortyfikacyjne, które były związane z obozami, gdzie pracujący byli skoszarowani.

 

 

 

 

 

Rodzaje robót w obozach pracy:

Umocnienia polowe - 28%

Roboty drogowe - 19%

Melioracje wodne - 14%

Przemysł - 12%

Rolnictwo - 7%

Roboty budowlane - 6%

Górnictwo - 3%

Inne roboty - 11%

 

IV. Obozy przejściowe - przesiedleńcze (Umsiedlungslager). Wymieniamy tylko największe i najdłużej trwające obozy przesiedleńcze, związane z akcją przesiedlania Polaków z terenów przyłączonych do Rzeszy na teren Generalnej Guberni oraz z masowymi akcjami przesiedleńczymi z południowej Lubelszczyzny, z terenów wschodnich (w związku ze zbliżaniem się frontu) i z wysiedleniem Warszawy po upadku Powstania w roku 1944.

 

Przeciętny stan obozu wynosił od kilku do kilkuset tysięcy osób ludność wysiedlana przebywała w obozach całymi rodzinami, przeważnie nie pracowała lub była powoływana do robót na krótki okres czasu. Z obozów tych część osób wysiedlonych ewakuowano, część wysłano do obozów koncentracyjnych lub na roboty do Niemiec, większość przesiedlano transportami kolejowymi na teren przeznaczenia. Wskutek złych warunków sanitarnych panowały w tych obozach choroby epidemiczne; niedostateczne odżywianie i złe warunki mieszkaniowe odbijały się na stanie zdrowotnym wysiedlonych, powodując liczne choroby i dużą śmiertelność.

 

Obozy te były narzędziem polityki niemieckiej na ziemiach polskich w związku z decyzją stworzenia zwartego terenu o zaludnieniu niemieckim na ziemiach dotąd etnicznie czysto polskich.

 

Przedstawione tutaj zestawienie obozów - które jeśli chodzi o obozy pracy, uwzględnia tylko część większych, założonych przez okupanta obozów na terenie Polski - uwidocznia przestępne wytyczne polityki niemieckiej w Polsce.

 

Polska była terenem, gdzie Niemcy zorganizowali wielką sieć obozów zagłady, w których niszczono miliony obywateli nie tylko polskich, ale i różnych państw europejskich. Oświęcim, Majdanek, Treblinka, Bełżec, Sobibór i Chełmno stanowią taki zespół miejsc straceń, jakich nie było w żadnym kraju okupowanym przez Niemców.

 

W Polsce został zorganizowany największy obóz koncentracyjny Oświęcim, oraz kilka innych obozów koncentracyjnych, a wśród nich duży obóz na Majdanku (Lublin), stanowiące planowo urządzone instytucje bezlitosnej eksploatacji siły roboczej więźniów, a zarazem próbę likwidacji jak największych ilości Polaków przy pomocy wygłodzenia i chorób.

 

Wreszcie Polska została pokryta gęstą siecią różnego rodzaju obozów pracy, gdzie setki tysięcy ludzi pracowało w charakterze niewolników dla maszyny wojennej III Rzeszy, przy czym część tych obozów nie różniła się wiele od obozów koncentracyjnych.

 

W ten sposób obozy w Polsce były jednym z głównych środków realizacji zbrodniczych haseł Himmlera, Greisera i Franka - „całkowitego wytępienia Polaków po przejściowym okresie wykorzystania ich do ostateczności“.

 

ŹRÓDŁO: Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce; Poznań 1946 r.; str. 12 - 26