MAŁOGOSZCZ

Miejscowość znana jako gród kasztelański od XII wieku. Pierwsze wzmianki o mieście pochodzą z 1342 r. Ośrodek handlu i rzemiosła, głównie szewstwa. Leżał na trakcie z Łęczycy do Krakowa i Sandomierza oraz z Warszawy do Krakowa. W 1408 r. otrzymał prawa magdeburskie. W 1660 r. było tu 19 rzemieślników ce­chowych, 17 różnych i 15 gorzelników. W tymże roku było 114 domów. W 1702 r. zniszczone przez Szwe­dów. W 1827 r. w 155 domach mieszkało 1009 osób. Podczas powstania styczniowego, w 1863 r., spalony przez wojska rosyjskie, część osób zesłano na Sybir. W 1869 r. Małogoszcz stracił prawa miejskie. Wielkie pożary dotknęły miasto w 1905 r. oraz podczas dzia­łań frontowych I wojny światowej, gdy o miasto wal­czyli Rosjanie z Austriakami.

 

W okresie międzywojennym osada miejska licząca w 1930 r. 2198 osób. Do ważniejszych firm żydowskich należy zaliczyć piekarnie: S. Gotrida, B. Moszenberga. Handlował bławatami: M. Szwarcbaum, końmi: A. Kaczka, Z. D. Moszenberg, nabiałem M. Faktor, to­warami różnymi M. Gotlib, spożywczymi: I. Bimka, M. Gotlieb, M. Grundman, L. Hesser. B. Zelicki, szew­skimi: I. Bienia, W. Bienia. Zajazd prowadził M. Grentz.

 

Aż do ukazu z 1862 r. nie wolno było Żydom za­mieszkiwać w Małogoszczu. Pod koniec 1862 r. było tu 28 Żydów, to jest 2% mieszkańców. Cmentarz o pow. 0,19 ha, ogrodzony murem, założono poza zwartą zabudową w kierunku Jędrzejowa w latach 80. XIX w. Podzielony był wyraźnie na część męską i kobiecą.

 

W 1921 r. mieszkało tu 2198 osób, w tym 415 Ży­dów, czyli 18,9% ogółu mieszkańców. Gmina żydow­ska obejmowała obok Małogoszczą także miejscowość Oksę. W Zarządzie wybranym w 1924 r. było czterech członków i tyluż zastępców. Byli to: Moszek Oblęgorski, Fajwel Moszenberg, Szloma Szwarcbaum, Herszlik Frucht, Icek Heszen, Zełma Jakubowski, Josek Zylbersztajn, Szloma Heniksztajn.

 

Zachowana taksa uboju wskazuje, że w 1924 roku pobierano za ubój krowy lub wołu 5 zł, cielęcia 2,50 zł, gęsi 40 gr, kury 20 gr.

 

W grudniu 1924 r. Ministerstwo zatwierdziło na ra­bina Żyslę Majlocha Elwinga, człowieka dość kłótli­wego, który był w stałym konflikcie z Zarządem o pieniądze.

 

W 1929 r. planowano po stronie wpływów 12.217,50 zł, wpłynęło 9288,14 zł. I tak ze składki zamierzano uzy­skać 2102,50 zł, wpłynęło 356 zł, z rzezi 8228,12 zł, wpłynęło 7622,40 zł, pokładnego 300 zł, nie wpłynęło nic, czytania Rodału 75 zł, wpłynęło 100 zł, pomni­ków 65 zł wpłynęło 35 zł, łaźni 125 zł, wpłynęło 120 zł. W ramach dochodów nieplanowanych wpłynęło 200 zł. Ogółem więc wpłynęło mniej o 2193,64 zł.

 

Rabin skarżył się do Ministerstwa Wyznań, że Za­rząd go ignoruje. Mimo iż ma ośmioro dzieci Zarząd płacił mu miesięcznie zaledwie 266 zł. Ponadto dono­sił, że w przygotowaniu listy składek foruje się ludzi bogatych. I tak najbogatszy mieszkaniec gminy płacił składkę zaledwie w wysokości 5 zł, bo jest członkiem Zarządu. Zwolnieni są z płacenia rzezak Emanuel Horowicz z Małogoszczą i Moszek Sztern z Oksy. Skarga podaje też skład władz. Na czele Zarządu stał Szloma Szwarcbaum, kasjerem był Szmul Oblęgorski, kwity na rzeź znajdowały się u nadzorcy religijne­go Icka Moszenberga. Okazało się przy okazji, że gmina ma zaległości płatnicze. W 1931 r. wynosiły one 672 zł. Nie do końca była jasna sprawa taksy za ubój. Oficjalnie powinno się pobierać 8 zł za ubój wołu i krowy, pobierano 7 zł, gęsi 1 zł, pobierano 80 gr. Sprawa była o tyle ważna, że bito sporo dla kup­ców z Chęcin i nie księgowano. W gminie działało, nie uznawane przez władze, Bractwo Pogrzebowe na czele z Machałem Szwarcbaumem i Berkiem Zelickim.

 

Dokładniejszy budżet mamy na rok 1932. Składkę wyznaczono w wysokości 1160 zł, dodatkową 603 zł, Liczono też na wpływy z czytania Rodału 70 zł, z rzezi bydła w Małogoszczu 3500 zł, rzezi drobiu 1600 zł, rzezi bydła i drobiu w Oksie 1200 zł, opłaty z pogrze­bów 25 zł, pomników 25 zł, przychody nieprzewidzia­ne 15 zł. Rozchody to: pensja rabina 3200 zł rocznie, sekretarza Moszenberga 350 zł, rzezaka w Małogosz­czu 2000 zł, w Oksie 1200 zł, kantora Berka Zelickiego 100 zł, posługacza Rajmana 50 zł, wynajęcie lokalu dla Zarządu 120 zł, remont bóżnicy 146 zł, łaźni 100 zł, materiały piśmienne 70 zł. Resztę przeznaczono na światło i opał w bóżnicy oraz odnowienie bu­dynków. Gmina miała dług liczący 1076 zł.

 

Plany starostwa na 1933 r. zakładały, że przy 1015 mieszkańcach powinno być ze składek 3824 zł, z rzezi 7020 zł, innych źródeł 224 zł, ogółem 11.068 zł. Wydatki to: pobory rabina 3400 zł, pobory funkcjonariu­szy gminy 6124 zł, inne koszty 385 zł, inwestycje 604 zł, dobroczynność 50 zł, inne wydatki 505 zł. Gmi­na miała dług w wysokości 800 zł.

 

W 1938 r. było w gminie 1050 osób, do płacenia składek wytypowano 80 rodzin, majątek ruchomy wy­ceniono na 1795 zł, nieruchomy na 3400 zł, zadłuże­nie na 5000 zł. W Zarządzie dominowali ortodoksi 68% wpływów, pozostałe siły polityczne stanowili sy­joniści, mizrachiści i bezpartyjni.

 

W latach 1918-1939 zarejestrowano w Małogoszczu dwa stowarzyszenia. W 1929 r. Gemiłus Chesed, zaś w 1931 r. Bibliotekę im. I. L Pereca.