PROSZOWICE

Położone nad rzeką Szreniawą. Jak podaje Feliks Kiryk: „Od wieku XIV posiadali w Proszowicach swo­ją rezydencję królowie polscy. (...) Od XV wieku odby­wały się głośne zjazdy szlachty województwa krakowskiego...”. Lokacja miasta nastąpiła z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego w 1358 r. Centrum miasta stanowił rynek o powierzchni 1,7 ha z ratuszem, w którym były kramy z artykułami codziennego użyt­ku. W 1564 r. były tu ulice: Nadołna, Szpitalna, Kra­kowska, Piekarska i Rzeźnicza, potem pojawiła się Wrocławska i Królewska. Plac przy uł. Krakowskiej stanowił targowisko. Niedaleko miasta znajdował się dwór królewski. Po drugim rozbiorze Polski Proszo­wice czasowo znalazły się w zaborze austriackim, a od 1815 r. w Królestwie Polskim, będąc stolicą powiatu krakowskiego. W 1819 r. było tu 1085 mieszczan, w tym 1065 chrześcijan i 20 starozakonnych. Ludzie żyli z roli i rzemiosła, silny był cech rzeźników, słab­szy stolarzy, tkaczy i szewców: „Z analizy taryf targo­wego i jarmarcznego w Proszowicach wynika, że (...) rzemieślnicy sami zajmowali się sprzedażą swojej produkcji. Dotyczyło to głównie rzeźników, kraw­ców, mydlarzy, piekarzy, szewców, kuśnierzy, powroźników, smolarzy oraz garncarzy”. Rocznie było tu 10 jarmarków oraz targi w środę i sobotę każdego tygodnia.

 

W 1918 r. Proszowice zajmowały powierzchnię 39,2 hektara, zabudowane były domami parterowymi z drewna. W 1921 r. mieszkało tu 2781 osób. W mie­ście funkcjonowały: dwie cegielnie, dwa zakłady mechaniczno-ślusarskie, elektrownia, nowoczesny tar­tak będący własnością Mordki Klajnera. Pożyczek udzielały cztery banki: Spółdzielczy Bank Ziemi Proszowickiej, Polski Bank Ludowy, Bank Spółdzielczy i Bank Ludowy oraz Kasa Pożyczkowo-Oszczędnościowa.

 

Gmina żydowska obejmowała w okresie między­wojennym, oprócz samych Proszowic, wsie: Klimon­tów, Kowale, Wierzbno, Koniusza, Luborzyca. Ogółem było tu 1400 Żydów, z tego w Proszowicach 1300. Gmina dysponowała niewielką bóżnicą usytuowaną przy Rynku, łaźnią murowaną, cmentarzem, kilko­ma placami oraz jatką. W 1929 r. synagoga spłonęła. Mimo że posiadano plac i legat na budowę w wysoko­ści 200 dolarów, nie spieszono się z jej odbudową. Do roku 1924 rabinem Proszowic był Michał Za­wadzki. Po jego rezygnacji stanowisko czasowo prze­jął Fiszel Symcha Goldkorn i miał je pełnić do czasu przeprowadzenia wyborów. Decyzja ta doprowadziła do walki o posadę rabina między F. S. Goldkornem a Abą Wachsem. Poufna notatka starosty sugeruje, że część członków gminy w ten sposób nie chciała dopuścić do zatwierdzenia budżetu. Niesnaski były zresztą stałe. Po śmierci Goldkorna w kwietniu 1927 r., czasowo funkcję rabina objął Henoch Szajnfrucht. Nie złagodziło to konfliktów, w związku z czym mia­nowano rabinem Nuchema Bera Horowitza, pocho­dzącego z Sędziszowa. Miał on poparcie nie tylko Agudy, ale także proszowickiego oddziału Bezpartyj­nego Bloku Współpracy z Rządem.

 

Na podstawie zachowanych akt można stwierdzić, że na przełomie lat 20. i 30. w składzie Zarządu byli: Berek Frydman jako przewodniczący Aron Wajnrot, Chasim Roch jako członkowie. W 1931 r. doszli Mord­ka Klajer i Eliasz Frydman.

 

W protokole polustracyjnym z marca 1930 r. pisa­no: „Personalny skład Zarządu nie odpowiada obec­nym warunków lokalnym, tworzą go ludzie mało inteligentni, niezręczni, niereprezentatywni i zacietrzewieni w stosunku do przeciwników”. Zarządowi zarzucano niewłaściwe obciążenia składkami, nieprawidłowości w organizacji uboju rytualnego, machlojki przy wy­pieku mac. Mącił w gminie rzezak Jankiel Zylberberg oraz działacze Mizrachi - Abram Rajcher i Dawid Szydłowski.

 

Pensje w gminie nie były wysokie; rabin zarabiał 3000 zł rocznie, rzezacy po 1920 zł, sekretarz 540 zł. W 1928 r. planowano dochody w budżecie na sumę 13.979 zł, w tym z uboju 10.000 zł, ze składek 3200 zł. Inne wpływy 779 zł.

 

W 1931 r. Ministerstwo wyraziło zgodę, aby stano­wisko rabina objął Szymon Alter Frankiel, pochodzą­cy ze Skawiny, ale nie zagrzał tu długo miejsca. Gdy w 1936 r. zrezygnował z rabinatu, rozpisano nowe wy­bory, w których zwyciężył N. B. Horowitz, ale i to nie zapobiegło kolejnym ostrym dyskusjom. Zwłaszcza że zwolennicy innego kandydata, rabina Abu Wachsa, wciąż pisali doniesienia o domniemanych naduży­ciach. Sąd Grodzki w Proszowicach i Okręgowy w Kielcach oskarżenia uznał za bezzasadne.

 

Według kalkulacji starostwa w 1933 r. przy liczbie 1439 Żydów zakładano budżet w wysokości 25.194,12 zł, w tym ze składek 12.170 zł, z rzezi 10.000 oraz innych źródeł 3024,12 zł. W przypadku składek założono, że zostaną uregulowane wszystkie zaległości z poprzed­nich lat, co można było uznać za pobożne życzenie. W rozchodach planowano dla: rabina 3600 zł, admi­nistrację gminy 8996,70 zł, inne koszty 1930 zł, inwe­stycje 4952 zł, dobroczynność 200 zł, inne wydatki 5515,42 zł.

 

W 1937 r. gmina liczyła 1428 mieszkańców, do pła­cenia składek zobowiązano 191 rodzin, majątek ru­chomy oceniano na 1200 zł, nieruchomy na 13.000 zł, zadłużenie ogólne 10.844,69 zł. W Zarządzie byli przedstawiciele ortodoksów, syjonistów, mizrachistów oraz bezpartyjni.

 

W okresie międzywojennym zarejestrowano w Pro­szowicach 27 października 1923 r. Żydowski Komitet Ratunkowy, zaś 22 czerwca 1927 r. Stowarzyszenie Gemiłus Chesed.