ŻARNÓW

Położony przy drodze łączącej Piotrków Trybunal­ski z Kielcami, przy tzw. trakcie furmańskim z Wiel­kopolski do Małopolski i na Ruś. Leży w odległości 22 km od Opoczna. Sama nazwa wywodzi się od ża­ren, które tu wyrabiano z miejscowego piaskowca. W 1415 r. Żarnów otrzymał miejskie prawo magdeburskie. Jego rozwój został zahamowany w 1655 r., kie­dy został złupiony przez Szwedów. W dwadzieścia lat później było tu 120 mieszkańców. Miasto nawiedzały pożary i epidemie. Do zubożenia przyczyniło się też odebranie przez właścicieli praw propinacji i użytko­wania lasów.

 

Po rozbiorze Polski miasto znalazło się początko­wo w Austrii, potem Księstwie Warszawskim, następ­nie Królestwie Polskim, guberni radomskiej. W 1820 r. miasteczko liczyło 90 domów, w których mieszkały 733 osoby. Centrum stanowił niewybrukowany, nie­regularny rynek, z parterowymi drewnianymi doma­mi. Większość osób żyła z rolnictwa, niewielki pro­cent parał się rzemiosłem i handlem. W 1869 r. Żarnów stracił prawa miejskie.

 

Tragicznie zapisały się w historii Żarnowa marzec i kwiecień 1915 r.: „...miejscowy dowódca ustawicznie gwałcił wybrane przez siebie Żydówki...”. Ogółem Rosjanie zgwałcili 13 kobiet, wielu Żydów zostało po­bitych.

 

W okresie międzywojennym była to osada miejska w gminie Opoczno, licząca w 1930 r. 1892 mieszkań­ców. Do ważniejszych firm żydowskich na przełomie lat 1920-1930 można zaliczyć: zakład blacharski S. Szajewicza, farbiarnię F. Rychtera, fryzjerski H. Lidenbauma, krawiecki N. Grünberga, rymarski M. Goldberga, stolarski S. Aleksandrowicza, szewskie: J. Aleksandrowicza, M. Aleksandrowicza, M. Soko­łowskiego.

 

Handlowali tekstyliami: M. Bolensztajn, M. Fiszer, G. Hirszencwajg, M. Kuszer, G. Milsztajn, drobiem: H. Dymant, F. Spirytus, galanterią M. Wejtman, kon­fekcją I. Oksenberg, końmi A. Katz, naczyniami kuchennymi H. Najmanowicz, mąką M. Gimberg, mię­sem A. Ajzenberg, H. Szajewicz, skórą F. Kuszer, N. Lipling, R. Moszkowicz, artykułami spożywczymi: M. Szeszant, F. Fiszer, J. Lejzerowicz, H. Lipling, I. Lipling, F. Rozencwajg, M. Wajman, trunkami F. Biało­wąs, zbożem L. Frajlich, żelazem: F. Birencwajg, H. Grinberg, L. Lejzorowicz, R. Rolnicki. Piekarnie prowadzili: S. Apel i H. Lejzerowcz. Do inteligencji zaliczano stomatologa R. Klajnerta i felczera Ch. Klajnerta.

 

Pierwsze dokumenty dotyczące gminy żydowskiej w okresie międzywojennym zachowały się z roku 1924 r. Wynika z nich, iż w Zarządzie znaleźli się: Nuchyn Li­pling, Binem Kozłowski, Boruch Rolnicki, Froim Rozencwajg, Lejzor Gielniowski, Abram Zielonko, Zelik Wadowski, Berek Milsztajn. Wszyscy określili się jako ortodoksi.

 

W 1927 r. gmina liczyła 1750 osób, to jest 213 ro­dzin, składką objęto 170 rodzin, zwolniono 43. Prze­ciętna wyskość składki wynosiła 14 zł. Zaległości w składkach z roku 1926 r. sięgały sumy 1328 zł. Rabin Haskiel Gotszak zarabiał 4200 zł rocznie, rzezak Barant 2800 zł, I. Ganc 2800 zł. Szkolnikiem był Izrael Kuszer, sekretarzem Izrael Weinberg.

 

Według urzędowego spisu w 1933 r. było tu 1400 Ży­dów, ze składek zamierzano pozyskać 5404 zł, z rzezi rytualnej 17.510,84 zł, innych źródeł 655,16 zł, razem wpływy miały osiągnąć 23.570 zł. Na pobory rabina przeznaczano 4200 zł, funkcjonariuszy gminy 9600 zł, inne koszty 400 zł, inne wydatki 9370 zł.

 

W 1937 r. w Zarządzie przeważali ortodoksi mający 62,5% wpływów. Zamieszkiwało 1129 Żydów, do pła­cenia zobowiązano 106 rodzin, majątek ruchomy oce­niono na 300 zł, nieruchomy na 10.000 zł, zadłużenie na 2500 zł. Stanowisko rabina było czasowo nieobsadzone, po śmierci w 1936 r. H. Gotszaka.

 

W okresie międzywojennym zarejestrowano jedno stowarzyszenie - Gemiłus Chesed, założone 3 paź­dziernika 1927 r.